«Болашақ ойындары»-нан Comic Con-ға дейін: халықаралық іс-шаралар Қазақстанның «жұмсақ күш» құралына қалай айналып келеді
Қазақстан бүгінде технология, спорт және мәдениетті тоғыстырған ірі халықаралық іс-шаралар өтетін алып алаңға айналып келеді. Соңғы айларда елде, соның ішінде Астанада ондаған мемлекеттің өкілдері мен мыңдаған қатысушылардың басын қосқан бірқатар іс-шара өтті. Олардың қатарында жасанды интеллект саласындағы жарыстардан бастап, ірі спорттық және мәдени жобаларға дейін бар.
Атап айтқанда, елордада классикалық және цифрлық сайыстарды біріктіретін фиджитал-спорт саласындағы көрнекті жобалардың бірі - "Болашақ ойындары - 2026" халықаралық мультиспорттық турнирі аяқталды.
Турнирдің басты ерекшелігі - шынайы және виртуалды кезеңдердің үйлесуі. Халықаралық командалар спорт пен цифрлық технологияларды ұштастыратын сегіз сайыс түрі бойынша бақ сынады. Жалпы жүлде қоры 4,65 млн долларды құрады.
Жарыстар Астанадағы төрт спорт нысанында өтті. 528 ойын құрылғысы мен 500-ден астам ойын орны пайдаланылып, іс-шараны ұйымдастыруға 800 волонтер қатысты.
Ұйымдастырушылардың мәлімдеуінше, турнирді өткізу қазақстандық мамандарға киберспорт, IT, телевизиялық хабар тарату, инженерия, логистика және қауіпсіздік салаларында тәжірибе жинауға мүмкіндік берді.
Сонымен қатар, Қазақстан ғылыми-білім беру саласындағы ұстанымын да нығайтып келеді. 2-8 тамыз аралығында Астанада 100-ден астам елдің қатысушыларын біріктірген жасанды интеллект бойынша 2026 жылғы халықаралық олимпиада (IOAI) өтті. Ол білім мен технологиялық әзірлемелер алмасуға арналған алаңға айналды.
Telegram негізін қалаушы Павел Дуровтың мәлімдемесі олимпиадаға қосымша назар аудартты. Ол үздік нәтиже көрсеткен қатысушыларға жүлде ретінде 106,5 мың доллардан астам қаражат бөлетінін хабарлаған болатын. Оның айтуынша, ұйымдастырушылар жеңімпаздарға ақшалай сыйлықтарды табыстау үшін Telegram өкілдерімен байланыс орнатқан.
Саясаттанушы Ғазиз Әбішев мұндай халықаралық жобалардың Қазақстанның имиджіне қаншалықты ықпал етіп, оның әлемдік аренадағы ұстанымын нығайта алатыны туралы айтты. Оның пікірінше, бұл ретте "жұмсақ күш" құралдары да сөз болып отыр.
"Гуманитарлық және техникалық олимпиадаларға қарапайым адамдар немесе қатардағы мектеп оқушылары мен студенттер емес, өз мамандығының болашақ көшбасшылары келуі ықтимал. Өз елдеріндегі үздік мектептердің ең дарынды өкілдері Қазақстанға келіп, мұнда бірнеше күн болып, елмен танысқан кезде Қазақстан олар барған мемлекеттердің тізіміне енеді. Әрине, өзі болған елдерге бейжай қарайтын адамдар бар. Бірақ сол мемлекеттерді жылы сезіммен еске алатындар да кездеседі. Тіпті өздерін бейжаймын деп ойлайтындардың жадында да қандай да бір белгі қалады", - деді саясаттанушы.
Әбішевтің пікірінше, мұндай іс-шаралардың әсері бірнеше жылдан кейін байқалуы мүмкін. Саясаттанушы Қазақстанда болған кездегі жеке тәжірибе болашақта өз салаларында жетекші орындарға ие болатын қатысушылардың елге деген көзқарасына ықпал ете алады деп есептейді.
"Олар кейін саясаттың, технологиялық корпорациялардың немесе стартаптардың көшбасшысына айналады. Барлығы емес, бірақ белгілі бір бөлігі. Сонда олар Қазақстаннан шыққан жаңа стартаптарға оң көзқарас танытады. Корпоративтік саясатты айқындау кезінде Қазақстанды жақсырақ түсініп, оған ықыласпен қарайды. Олар Қазақстанға деген жағымды көзқарас таратады", - деп есептейді сарапшы.
Сонымен қатар Ғазиз Әбішев жеке бір олимпиада елдің халықаралық имиджіне айтарлықтай әсер ете алмайтынын атап өтті. Алайда осындай іс-шаралар топтамасы Қазақстанның басқа мемлекеттер секілді халықаралық аренадағы ұстанымын нығайту үшін пайдаланатын кең ауқымды "жұмсақ күш" архитектурасының бір бөлігіне біртіндеп айналып келеді.
Мәдени күн тәртібі де серпінді дамып жатыр. Comic Con Astana 2026 халықаралық деңгейдегі айтулы оқиғалардың бірі болды. Қатысушылар географиясы жыл сайын кеңейіп келе жатқан фестиваль кино, ойын және заманауи поп-мәдениет жанкүйерлерін біріктіріп, Астанаға шетелдік аудиторияны да тартуда.
Биыл фестиваль алғаш рет бірден төрт халықаралық хедлайнерді - Николай Костер-Вальдау, Пол Андерсон, Иньяки Годой және Таз Скайларды қабылдады. Актерлер жанкүйерлерімен кездесіп, сұрақ-жауап сессияларына, сондай-ақ қолтаңба тарату және фотосессияларға қатысты.
"Тақтар ойынының" жұлдызы Николай Костер-Вальдау Қазақстанда өзін жылы қарсы алғанын атап өтіп, Маңғыстауды көру үшін елге қайта оралғысы келетінін айтты.
Ал "Өткір күнқағарлар" телехикаясындағы Артур Шелби рөлімен танымал Пол Андерсон Comic Con Astana фестивалін өзі қатысқан Comic Con фестивальдерінің ішіндегі ең үздігі деп атады.
Бағдарламада жүлде қоры 20 млн теңгені құраған халықаралық косплей байқауына ерекше орын берілді. Сонымен қатар фестиваль аясында концерттер, блогерлермен, суретшілермен, косплейшілермен және контент жасаушылармен кездесулер өтті.
Іс-шараның ауқымы келушілер санынан да көрінді. Comic Con Astana 2026 фестиваліне алғашқы күні ғана 16 мыңнан астам адам келді. Бұл фестиваль тарихындағы рекордтық көрсеткіш болды.
Осы оқиғалар аясында тұрақты үрдіс қалыптасып келеді: Қазақстан жаһандық күн тәртібіндегі орнын экономика мен саясат арқылы ғана емес, жаңа индустрияларды, халықаралық коммуникацияларды және кәсіби қауымдастықтардың өзара іс-қимыл алаңдарын дамыту арқылы да нығайтуда.
Ірі спорттық, технологиялық, білім беру және мәдени іс-шаралар елге түрлі мемлекеттердің қатысушылары мен қонақтарын тартып, халықаралық байланыстарды кеңейтеді және шетелдік аудиторияға Қазақстанмен танысуға мүмкіндік береді. Мұндай жобалар жиынтығында елді ілгерілетудің және оның шетелдегі бейнесін қалыптастырудың қосымша құралына айналып келеді.
Ақпаратты пайдаланған жағдайда Kazakhstan Today ақпараттық агенттігіне гиперсілтеме жасау міндетті. Kazakhstan Today Ақпараттық агенттігінің материалдарына авторлық құқық.
тақырып бойынша жаңалықтар
Қазақстан білім беру орталығына айналуда: шетелдік студенттерді не қызықтырады
Сурет: Depositphotos
Қазақстан шетелдік студенттер үшін барған сайын тартымды бағытқа айналып келеді. Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек жариялаған соңғы мәліметтерге сүйенсек, бүгінде Қазақстанның жоғары оқу орындарында 37 мыңнан астам шетелдік студент білім алуда.
Олардың көршілес елдермен ғана шектелмейді: Қазақстанға студенттер Үндістан, Қытай, Орталық Азия елдері, Ресей және басқа да мемлекеттерден білім алуға келуде.
Қазақстандық білімге деген қызығушылық жоғары білім беру жүйесінің дамуымен қатар артып отыр. Елде шетелдік университеттердің филиалдары ашылып, қос диплом бағдарламалары мен ағылшын тілінде білім беру кең етек алып келеді. Қазақстандық жоғары оқу орындары халықаралық байланыстарын нығайтып, әлемдік рейтингтердегі позицияларын жақсартып жатыр.
Қазақстанның өңірдің білім беру картасындағы орны да біртіндеп өзгеруде. Ел енді жастарды шетелге оқуға жіберіп қана қоймай, шетелдік талапкерлер үшін өзі де бәсекеге түсуде. Бұл ретте жоспарлар одан да ауқымды: 2029 жылға қарай шетелдік студенттер санын 100 мыңға жеткізу көзделген.
Шетелдіктер неліктен Қазақстанды жиі таңдайды, олардың арасында қандай мамандықтар сұранысқа ие және жаһандық білім беру нарығында студенттер үшін бәсекеде еліміз не ұсынады - Kazakhstan Today материалында.
Үндістаннан Қытайға дейін: Қазақстанға білім алуға кімдер келеді
Ғылым және жоғары білім министрлігінің мәліметінше, 2025-2026 оқу жылында Қазақстанның жоғары оқу орындарында әлемнің 88 елінен 35 075 шетелдік студент білім алған. Бұл алдыңғы оқу жылымен салыстырғанда 11%-ға көп.
Шетелдік студенттер құрамы енді негізінен көршілес елдермен ғана шектелмейді. Ведомствоның 2025 жылы жариялаған мәліметтері бойынша, Қазақстанға білім алуға келген шетелдік студенттердің ең көбі Үндістаннан - 9 959 адам. Түрікменстаннан 9 089, Өзбекстаннан 4 136, Қытайдан 3 367, Ресейден 2 426 студент келген.
Қалалар бойынша ең көп шетелдік студент Алматыда білім алған - 18 195 адам. Бұл елдегі шетелдік студенттердің жалпы санының жартысынан астамын құрады. Астанада 4 292, Шымкентте 3 645 шетелдік студент оқыған. Осылайша, мәліметтер жарияланған кезде шетелдік студенттердің едәуір бөлігі Қазақстанның үш ірі қаласында шоғырланған.
Әлемдік рейтингтегі қазақстандық жоғары оқу орындары
Халықаралық бәсекеге қабілеттіліктің тағы бір көрсеткіші - қазақстандық университеттердің жаһандық рейтингтердегі орны. QS World University Rankings 2026 рейтингіне еліміздің 20 жоғары оқу орны, ал Times Higher Education World University Rankings 2026 рейтингіне бес жоғары оқу орны енген.
Айтарлықтай нәтижелердің бірі - Nazarbayev University-дің Times Higher Education нұсқасы бойынша әлемнің үздік 500 университетінің қатарына енуі.
Қазақстандық жоғары оқу орындары үшін халықаралық рейтингтер тек бедел мәселесі емес. Университеттің шетелде танымал болуы, зерттеу деңгейі мен халықаралық байланыстары шетелдік талапкерлердің таңдауына да әсер етуі мүмкін. Әсіресе елдер арасында студенттер үшін бәсеке күшейіп жатқан кезде бұл факторлардың маңызы арта түседі.
Шетелдіктер Қазақстанның қандай жоғары оқу орындарын таңдайды
Ғылым және жоғары білім министрлігінің 2025 жылдың соңында жариялаған мәліметтері бойынша, шетелдік студенттердің ең көбі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде білім алған - 4 497 адам. Екінші орында 2 687 шетелдік студент оқыған Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті тұр.
Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде 2 483, Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университетінде 1 759, Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университетінде 1 730 шетелдік студент жоғары білім алған.
Медициналық білімге сұраныс әсіресе жоғары. Жарияланған мәліметтерге сәйкес, денсаулық сақтау және медицина бағыттарында 12 950 шетелдік студент білім алған. Бұл Қазақстанның жоғары оқу орындарындағы барлық шетелдік студенттердің үштен бірінен астамын құрайды.
Екінші орында педагогикалық ғылымдар - 5 943 студент. Одан кейін бизнес және құқық - 4 539, инженерлік бағыттар - 3 374 және ақпараттық технологиялар - 2 141 студент.
Қазақстаннан шықпай-ақ шетелдік диплом алу
Қазақстандағы жоғары білім сапасын арттыру құралдарының бірі - танымал шетелдік университеттерді тарту және бірлескен білім беру бағдарламаларын дамыту.
Бүгінде елімізде шетелдік университеттердің 33 филиалы жұмыс істейді. Серіктес елдердің қатарында АҚШ, Ұлыбритания, Қытай, Германия, Франция, Оңтүстік Корея, Ресей және басқа мемлекеттер бар.
Сонымен қатар, қазақстандық жоғары оқу орындары шетелдік университеттермен бірлескен бағдарламаларды кеңейтіп келеді. Елдегі университеттердің жартысынан астамы 24 елдің 131 жоғары оқу орнымен серіктестікте қос диплом бағдарламаларын ұсынады.
Осындай жобалардың бірі Манаш Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университеті мен Аризона университеті арасында жүзеге асырылып жатыр. Ғылым және жоғары білім министрлігінің хабарлауынша, 2026 жылы қос диплом бағдарламасы бойынша білім алған студенттердің алғашқы түлектері оқуын аяқтады.
Осылайша, Қазақстан бірден екі міндетті шешіп отыр: өз студенттеріне елден шықпай-ақ халықаралық білім алуға мүмкіндік береді және жергілікті университеттердің шетелдіктер үшін тартымдылығын арттырады.
35 мыңнан 100 мыңға дейін
Жоғары білімнің халықаралық бәсекеге қабілеттілігін арттыру Қазақстанның 2023-2029 жылдарға арналған жоғары білім мен ғылымды дамыту тұжырымдамасында көзделген.
Сала алдына қойылған тағы бір міндет - 2029 жылға қарай шетелдік студенттер санын 100 мыңға жеткізу. Қазіргі көрсеткіштермен салыстырғанда, бұл мақсатқа жету үшін Қазақстан олардың санын үш есеге жуық арттыруы қажет.
Шетелдік студенттер санының өсуі университеттік ортаны одан әрі дамытуды талап етеді. Ғылым және жоғары білім министрлігі негізгі бағыттардың қатарында ағылшын тіліндегі бағдарламаларды кеңейтуді, университет инфрақұрылымын жаңғыртуды, жатақханалардағы орын санын көбейтуді, сондай-ақ шетелдіктердің білім алуы мен тұруы үшін жайлы әрі қауіпсіз жағдай жасауды атап отыр.
Осылайша, Қазақстан негізінен студенттерін шетелге оқуға жіберетін елден халықаралық білім беру көші-қонының дербес бағытына біртіндеп айналып келеді. Алайда 100 мың шетелдік студентке жеткізу мақсаты қазақстандық жоғары оқу орындарын шетелде белсенді танытуды ғана емес, білім сапасын одан әрі арттыруды, инфрақұрылымды дамытуды және шетелдік талапкерлер үшін күшейіп келе жатқан бәсекеге төтеп бере алатын жағдай жасауды талап етеді.
Ақпаратты пайдаланған жағдайда Kazakhstan Today ақпараттық агенттігіне гиперсілтеме жасау міндетті. Kazakhstan Today Ақпараттық агенттігінің материалдарына авторлық құқық.
Қазақстанда ТМД-дағы электромобильдерге арналған алғашқы күн қуатымен жұмыс істейтін зарядтау станциясы таныстырылды
Сурет: gov.kz
Қазақстанда электромобильдерге арналған автономды күн қуатымен жұмыс істейтін зарядтау станцияларының желісін құру мүмкіндігі қарастырылып жатыр. Осындай алғашқы қондырғы Астанада таныстырылды, деп хабарлайды Экология және табиғи ресурстар министрлігінің баспасөз қызметінен.
Станция "Алатау" спорт кешенінің аумағында орналасқан. Ведомствоның мәліметінше, бұл - ТМД-дағы электромобильдерге арналған алғашқы толық автономды күн қуатымен жұмыс істейтін зарядтау станциясы.
Станция қалалық электр желісіне тәуелсіз (off-grid) жұмыс істейді. Ол қуаты 100 кВт күн электр станциясын және сыйымдылығы 645 кВт·сағ энергия жинақтау жүйесін біріктіреді.
Экология министрлігі осындай автономды станцияларды республикалық маңызы бар негізгі автожолдардың бойында, қалаларда, өнеркәсіп кәсіпорындары мен инфрақұрылым нысандарында кеңінен орналастыру мүмкіндігін қарастыруда.
Ведомство мұндай станциялар желісін дамыту Қазақстанға Париж келісімінің 6-бабы аясында сапалы климаттық жобалар портфелін қалыптастыруға мүмкіндік береді деп атап өтті. Бұл өз кезегінде жеке инвестицияларды тартуға серпін беріп, көлік саласындағы парниктік газдар шығарындыларын жүйелі түрде азайтуға жол ашады.
Ақпаратты пайдаланған жағдайда Kazakhstan Today ақпараттық агенттігіне гиперсілтеме жасау міндетті. Kazakhstan Today Ақпараттық агенттігінің материалдарына авторлық құқық.
Қазақстан экспорты өсуде: отандық тауарлар жаңа нарыққа шығуда
Сурет: Depositphotos
Қазақстан Азия, Еуропа және Орталық Азия нарықтарына жеткізілім көлемін арттыра отырып, экспорт ауқымын біртіндеп кеңейтіп келеді. Бұл ретте Қазақстан экспортының құрылымында мұнай мен мұнай өнімдері, метал, кен және тау-кен металлургия кешенінің өнімдері әлі де маңызды рөл атқарады.
Сонымен қатар, экспорттың көлемі ғана емес, оның құрылымы да маңызды: дәстүрлі шикізат және өнеркәсіптік тауарлармен қатар, қазақстандық өндірушілердің дайын өнімдері де шетелдік нарықтарға шығуда.
2026 жылдың алғашқы алты айында Қазақстан 40,3 млрд доллардың тауарын экспорттаған, бір жыл бұрын бұл көрсеткіш 37,1 млрд долларды құраған болатын.
Бұл ретте экспорт импортқа қарағанда жылдамырақ өсуде, яғни тауар импорты 5,4%-ға артып, 31,5 млрд долларға жеткен. Мұндай деректерді Қазақстан Республикасының Сауда және интеграция министрлігі мәлім етті.
Нәтижесінде Қазақстанның сыртқы сауда айналымы 7,2%-ға өсіп, 71,8 млрд долларға жеткен, ал сыртқы сауда балансының оң сальдосы шамамен 8,9 млрд долларды құрады.
Экспорт көлемінің өсуі жеткізілім географиясының кеңеюімен қатар жүріп жатыр. Қазақстан тауарлары үшін ең ірі нарық Қытай болып қала береді. Бірінші жартыжылдықта бұл елге 7,51 млрд доллардың өнімі жөнелтілді, бұл жалпы экспорттың 18,6%-ын құрайды. Негізгі бағыттардың қатарында Италия, Ресей, Түркия, Нидерланд, Франция және Өзбекстан да бар.
Түркиямен саудадағы динамика ерекше байқалды: бірінші жартыжылдық қорытындысы бойынша Қазақстанның бұл елге экспорты 94,3%-ға өсті. Іс жүзінде бір жыл ішінде аталған нарыққа жеткізілім көлемі екі есеге жуық артты.
Францияға жеткізілім 45,2%-ға, Өзбекстанға - 39,5%-ға, Германияға шамамен 10%-ға өсті. Осылайша, Қазақстан Еуропаның, Азияның және Орталық Азияның жекелеген нарықтарындағы экспорт көлемін бір мезгілде ұлғайтып отыр.
Сонымен қатар, Қазақстан экспортының құрылымында шикізат тауарлары мен тау-кен металлургия кешенінің өнімдері әлі де елеулі орын алады. Атап айтқанда, бірінші жартыжылдықта мыс пен одан жасалған бұйымдардың экспорты шамамен 58%-ға өсіп, 2,84 млрд долларға жетті, ал мыс кендері мен концентраттарының экспорты 43%-ға артып, 2,05 млрд долларды құрады.
Экспорттың жалпы көлемі өскен жағдайда қазақстандық өндірушілердің дайын өнімдерін шетелде ілгерілету ерекше маңызға ие болып отыр. Мысал ретінде кондитерлік өнеркәсіптә айтуға болады.
Жақында Қазақстанның танымал брендтерінің бірі - "Рахат" экспорт географиясын одан әрі кеңейтуді қарастырып жатқаны белгілі болды. "ЛОТТЕ Рахат" АҚ Оңтүстік Корея, Индонезия және Таиланд нарықтарына шығуды жоспарлап отыр. Бұл отандық кондитерлік өнімдердің шетелдегі қатысуын одан әрі арттыруға мүмкіндік береді.
Ауыл шаруашылығы министрлігінің мәліметтеріне сүйенсек, бүгінде кәсіпорын Алматы мен Шымкенттегі екі өндірістік алаңды біріктіреді. Олардың жалпы қуаты жылына 100 мың тоннадан астам өнімді құрайды. Ассортиментте шоколад пен кәмпиттен бастап печенье мен вафлиге дейін 500-ден астам өнім түрі бар.
Компания сатылымының едәуір бөлігі шетелдік нарықтарға тиесілі: жалпы өткізу көлемінің шамамен 22%-ы экспортқа бағытталған. Негізгі бағыт - Ресей, оған экспорттық жеткізілімдердің шамамен 65%-ы тиесілі. Өнімдер Орталық Азия, Оңтүстік Кавказ елдерінде, Қытайда, Моңғолияда, Ауғанстанда және Германияда да ұсынылған. 2026 жылдан бастап Латвияға жеткізілім басталды.
Экспорт ауқымын кеңейтумен қатар кәсіпорын өндірісті жаңғыртып, қуаттылықты арттыруды жалғастырып келеді. Соңғы бірнеше жылда технологиялық даму мен өндірісті кеңейтуге шамамен 19,4 млрд теңге инвестицияланды. Оның 7,1 млрд теңгеден астамы Шымкенттегі өндірістік алаңды дамытуға бағытталды. Мұнда вафли және жүгері снектері өндірісі секілді жаңа бағыттар игерілуде.
Бүгінде кәсіпорын плиткалы шоколадтың 80-нен астам түрін шығарады. Өндіріс какао бұршақтарын өңдеуден бастап дайын өнім шығаруға дейінгі толық технологиялық циклді қамтиды. Шоколадтың негізін құрайтын какао үгітіндісі, какао майы және какао ұнтағы кәсіпорынның өзінде өндіріледі.
Бұл ретте министрлікте атап өткендей, өндірістің барлық кезеңінде сапаны бақылауға ерекше көңіл бөлінеді. Келіп түсетін шикізаттың әр партиясы тексеруден өтеді, ал мамандар дайын өнім шығарылғанға дейін рецептуралар мен технологиялық параметрлердің сақталуын бақылайды. Ауыл шаруашылығы министрлігінің мәліметінше, мұндай жүйе өнімдердің дәмі, құрылымы, сыртқы түрі мен жарамдылық мерзімінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Кәсіпорын өнімдерінің сапасы "Қазақстанның үздік тауары - 2026" өңірлік конкурс-көрмесінде де атап өтілді. Маусым айында "ЛОТТЕ Рахат" АҚ "Үздік азық-түлік тауарлары" номинациясында жеңімпаз атанды.
Сонымен қатар, Ауыл шаруашылығы министрлігінде атап өткендей, кәсіпорын ISO халықаралық стандарттары, HACCP жүйесі және Halal талаптары бойынша сертификатталған. Мұндай талаптарға сәйкестік өнімдерді шетелдік нарықтарда ілгерілету мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Осылайша, қазіргі динамика Қазақстан экспортының бірден бірнеше бағытта дамып келе жатқанын көрсетеді. Ел жеткізілімдердің жалпы көлемін арттырып, дәстүрлі нарықтардағы позициясын нығайтып, сонымен бірге сауда географиясын кеңейтіп келеді. Бұл ретте шикізат, металдар және тау-кен металлургия кешенінің өнімдері экспорттық ағындардың едәуір бөлігін қалыптастыруды жалғастыруда.
Қазақстанда өндірілген дайын өнімді ілгерілету де ерекше маңызға ие болып отыр. Мұндай тауарлардың шетелдік нарықтарға шығуы экспорт географиясын кеңейтіп қана қоймай, отандық өндірушілердің елден тыс жерлерде танымалдығын арттыруға мүмкіндік береді. Шикізат жеткізіліміне қарағанда, бұл бағыттағы бәсекеге қабілеттілік көбіне өнім сапасына, халықаралық талаптарға сәйкестікке, өндірісті дамытуға және компаниялардың жаңа нарықтарда орнығу қабілетіне байланысты.
Осы тұрғыдан алғанда "ЛОТТЕ Рахаттың" Оңтүстік Корея, Индонезия және Таиланд нарықтарын игеру жоспары көрсеткіш мысал бола алады. Компания өндірілген өнімінің шамамен бестен бір бөлігін экспортқа шығарып отыр және өндірістік қуаттарды кеңейтуге инвестиция салуды жалғастыруда. Егер мұндай бағыттарды Қазақстанның басқа да өндірушілері дамытса, бұл ұлттық экспорттағы дайын өнімнің үлесін біртіндеп арттырып, оның құрылымын әртараптандыруы мүмкін.
Нәтижесінде Қазақстан экспортының одан әрі дамуы елдің шетелге қанша тауар сататынына ғана емес, сыртқы нарықтарға қандай өнім ұсына алатынына да байланысты болады. Дайын тауарлар жеткізілімінің өсуі және қазақстандық брендтердің жаңа нарықтарда пайда болуы экспортты одан әрі әртараптандырудың бағыттарының біріне айналуы мүмкін.
Ақпаратты пайдаланған жағдайда Kazakhstan Today ақпараттық агенттігіне гиперсілтеме жасау міндетті. Kazakhstan Today Ақпараттық агенттігінің материалдарына авторлық құқық.
Өрт, су тасқыны мен қуаңшылық: шілдедегі табиғи апаттар әлемді қалай шарпыды және олардың Қазақстанға қаупі қандай?
Ауа температурасының жоғарылауына байланысы атмосфера физикасын, табиғи апаттардың Алматы маңындағы тау бөктеріндегі аумақтарға ықпалын және климаттың өзгеруіне байланысты күреске қатысты әлемдік тәжірибені талдаймыз.
Солтүстік Америкадан Орталық Азияға дейінгі аумақты шарпыған аптап ыстық, ауқымды орман өрттері мен жойқын су тасқындары бір мезгілде бой көтерді, деп хабарлайды Kazakhstan Today. Климаттанушылардың айтуынша, әлем жеке табиғи құбылыстардың бір-біріне деген ықпалын жылдам күшейтетін каскадты апаттар дәуіріне аяқ басты. Температасы мөлшерден тыс жоғарылаған атмосфераның физикасы планетаны қалай өзгертуде және осыған байланысты ғалымдар қандай шешімдер ұсынып отыр? Бұл турасында осы материалда кеңінен баяндайтын боламыз.
Каскадты әсер: табиғи апаттар неге бір мезгілде орын алып жатыр?
Шілде айы климаттық өзгерістің іс жүзінде қалай болатынын айқын көрсетті. Әлемдік ақпарат агенттіктері белгілі бір өңірдегі аптап ыстық немесе сирек болатын су тасқындары туралы маусымдық жаңалықтардың орнына, бір мезгілде болған табиғи апаттар туралы хабарларға толды. Салдарынан кейбір өңірлер бұрын-соңды болмаған қуаңшылықтан зардап шексе, енді бірін алапат су тасқыны басты.
Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның сарапшылары мұны "каскадты апаттар синдромы" деп атауда. Бұл - бір экстремалды табиғи құбылыстың келесісін сөзсіз туындататын құбылыс болып табылады.
Мұның негізгі себебі - атмосфераның шамадан тыс қызуы. Ауа температурасы көтерілген сайын ол ылғалды көбірек сіңіріп, оны ұзақ уақыт сақтай алады. Осының салдарынан теңгерім бұзылады: атмосфера бірнеше апта бойы топырақ пен ормандардағы ылғалды дерліктей тартып алып, оларды қураған отынға айналдырады. Нәтижесінде жиналған ылғал қысқа уақыт ішінде нөсер жаңбыр түрінде қайта төгіледі. Салдарынан ұзаққа созылған аптап ыстықтың орнын әп-сәтте жойқын нөсер басады.
Шілде айында бұл құбылыс жер шарының әртүрлі өңірінде бір мезгілде байқалды.
Солтүстік Америка мен Еуропа: өрт пен нөсердің арасында
Солтүстік Америка бұл қарама-қайшылықтың айқын мысалына айналды. АҚШ-тың батысындағы Калифорния, Орегон және Вашингтон штаттарында ұзаққа созылған аптап ыстық жүздеген мың гектар орманды шарпыған ірі өрттің шығуына себеп болды. Ал осы уақытта елдің шығыс жағалауында мегаполистер су тасқынымен күресті. Нью-Йоркте дауыл салдарынан небәрі бірнеше сағаттың ішінде бір айлық жауын-шашын мөлшері жауып, метро станцияларын, жертөлелерді және негізгі автожолдарды су басып қалды.
Еуропа екі түрлі климаттық құбылыстың шектен шығуының зардабын шегуде. Құрлықтың оңтүстігінде - Грекия, Италия, Испания, Португалия және Албания елдерінде ауа температурасы тұрақты түрде +40 °C шамасын құрады. Орман өрттері жағалаудағы курорттарға жақындап, ауыл шаруашылығы алқаптарын шарпыды.
Сонымен қатар, Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада да қатты ысыған ауа массаларының суық атмосфералық фронттармен түйісуі салдарынан табиғи апаттар орын алды. Словения, Румыния, Словакия және Босния елдерінде ірі бұршақпен және дауылды желмен ұштасқан суперұяшықты дауылдар тіркелді.
Суперұяшық - ішінде айналмалы ауа ағыны бар, ұзақ уақыт сақталатын найзағайлы бұлт. Оның кәдімгі найзағайдан айырмашылығына тоқталсақ мұндай дауыл бірнеше сағаттар бойы өз энергиясын сақтап, салдарынан ірі бұршақ, екпінді жел және нөсер жауын жаууына әкеп соқтырады.
Түркияда жауған нөсер жауын салдарынан кенеттен болған су тасқындары қала көшелерін көлге айналдырды.
Азия мен Латын Америкасы: муссондар, тайфундар және инфрақұрылымға түскен ауыр салмақ
Азияда дәстүрлі муссон маусымы ауа температурасының жалпы көтерілуімен тұспа-тұс келді. Үндістанның Керала және Химачал-Прадеш штаттарында толассыз жауған жаңбыр көшкіннің жүруіне себеп болып, бірқатар елді мекендерді сыртқы әлемнен оқшаулап тастады.
Қытайдың жағалауында жойқын тайфун соғып, билік 700 мыңнан астам адамды шұғыл эвакуациялап, порттар мен зауыттардың жұмысын тоқтатуға мәжбүр болды. Ал, Малайзия мен Куала-Лумпур маңында ұзаққа созылған су тасқыны кезінде су деңгейі екі метрге дейін көтеріліп, ұлттық маңызы бар автожолдардың қозғалысы толықтай тоқтады.
Табиғи апаттар Батысты да айналып өтпеді. Мұнда ауа райының қолайсыздығына инфрақұрылым мәселелері қосылып, Пуэрто-Рикода рекордтық қуаңшылық пен әбден тозығы жеткен су құбырларының салдарынан екі миллионнан астам адам ауыз суды қатаң кесте бойынша тұтынуға көшірілді.
Ал, Уругвайда экстропикалық циклонның өтуі салдарынан электр беру желілері жаппай үзіліп, ондаған мың отбасы жарықсыз қалды.
Орталық Азия: таудағы қауіптер мен жазықтағы қуаңшылық
Орталық Азия жаһандық климаттық өзгерістер салдарынан жылыну үдерісі жедел жүріп жатқан ең осал өңірлердің бірі болып қалмақ.
Шілде айында өңір жазықтардағы қуаңшылық пен тау жүйелерінің тұрақсыздануы сияқты табиғат соққысына тап болды. Қазақстанның оңтүстік және батыс облыстарында, сондай-ақ Өзбекстан мен Түрікменстанда +40 °C-тан жоғары аптап ыстықтың ұзаққа созылуы салдарынан жайылымдар құрап, дала алқаптарында өрт қаупі артты.
Сонымен қатар, Іле Алатауы мен Памирдің таулы аймақтарындағы қалыптан тыс жоғары температура мұздықтардың жедел еруін күшейтуде. Бұл қысқа мерзімде мореналық көлдердің жарылуы мен сел жүру қаупін арттырып қана қоймай, Сырдария мен Әмударияның трансшекаралық алаптарындағы ауыл шаруашылығы үшін ұзақ мерзімде су тапшылығының туындауына алып келеді.
Климаттанушылардың айтуынша, шілде айында болған оқиғалар - бірнеше табиғи аномалияның кездейсоқ қабаттасуы емес. Жаңа климаттың басты қаупі - табиғи апаттардың бір мезгілде орын алуында. Өрт және су тасқындары әлемнің әртүрлі өңірлерінде қатарынан болған кезде құтқару қызметтері, инфрақұрылым және экономика қалыптасқан қорғаныс тетіктері арқылы мұндай ауыртпашылыққа төтеп бере алмайды.
Экожүйеге соққы: өткен жылдардағы дауылдар Алматыға нені үйретті?
Алматы тұрғындары табиғи апаттар кезінде тау бөктеріндегі аумақтардың қаншалықты осал екенін жақсы біледі.
Соңғы жылдардағы ең жойқын апаттардың бірі 2011 жылғы маусымда болған дауыл еді. Сол кезде қатты соққан жел санаулы минуттардың ішінде Медеу шатқалында, Камен үстіртінде және Бутаковка сайында өсетін ондаған мың көне Тянь-Шань шыршаларын құлатқан болатын. Құлаған ағаштар тау жолдарын жауып, кейбір беткейлерде топырақтың тұрақтылығы бұзылып, тау жыныстарының сырғуына себеп болды.
2016-2018 жылдары мегаполис бірнеше рет экстремалды дауылдардың жаңа толқынын бастан өткерді. 2016 жылғы шілдеде Алматыға жаңғақ көлеміндей бұршақ аралас нөсер жауып, екпінді жел салдарынан ағаштар тұрақта тұрған көліктер мен жол үстіне құлап, электр желілері үзылді. Кейін, 2018 жылғы мамырда, дәл осындай дауылды жел Байкен мешітінің алтын жалатылған күмбезінің сыртқы қаптамасының бір бөлігін жұлып әкетті. Ал, тау бөктеріндегі аудандарда топырақтың шайылуына байланысты жер қабаты опырылып, көшкін жүру фатілері тіркелді.
Мұндай осалдықтың себептері сарапшылар арасында кеңінен талқыланды. Экологтар мен "Табиғат" қозғалысының мамандары табиғи апаттардың салдарын күшейткен факторлардың бірі қала маңындағы орман белдеулерінің жаппай кесілуі және қала ішіндегі ағаштардың санитарлық мақсатта көптеп оталуы болғанын бірнеше рет атап өтті. Табиғи жасыл алқаптар мен көпжылдық өсімдіктер табиғи қорғаныс қызметін атқарған: ағаштар желдің күшін әлсіретіп, олардың тамыр жүйесі беткейлердегі топырақты бекітіп тұрады. Бұл табиғи тосқауыл әлсірегеннен кейін желдің күші артып, шайылған топырақ әлдеқайда жылдам сырғиды.
Осындай табиғи апаттар Алматы мен оның тау бөктеріндегі аумақтар үшін дауылдар, таубеткейлерін қорғау және экология мәселесінің неге ерекше маңызды екенін айқын көрсетеді.
Ғалымдардың пікірінше, табиғи апаттардың зардабын азайтудың жалғыз тиімді жолы - инфрақұрылымды жүйелі түрде бейімдеу және экожүйелерді кең көлемде қалпына келтіру болып табылмақ. Қытай мұндай тәсілдің тиімділігін іс жүзінде дәлелдеп отыр. Елдегі мемлекеттік көгалдандыру бағдарламалары мен "Жасыл қабырға" жобасының арқасында шөлейттену үдерісін баяулатып, құрғақ аймақтардағы миллиондаған гектар жерді қорғаныш орман белдеулеріне айналдыруға мүмкіндік туды. Климаттың өзгеруі жағдайында басқа мемлекеттер мен әлемдік ғылыми қауымдастық экономиканы қалай бейімдеп жатқаны туралы келесі материалдарымызда баяндаймыз.
Ақпаратты пайдаланған жағдайда Kazakhstan Today ақпараттық агенттігіне гиперсілтеме жасау міндетті. Kazakhstan Today Ақпараттық агенттігінің материалдарына авторлық құқық.