Қазақстан сайлаудан кейін: жаңа саяси кезең және инфрақұрылымдық бағыт

Қазақстан жаңа саяси кезеңге көшуді айқындады. Сайлаудан кейін бір палаталы Құрылтай өз жұмысын бастады. Заң шығарушы биліктің жаңа басшылығы жасақталып, Үкімет құрамы жаңартылды. Сонымен қатар, кадрлық шешімдер атқарушы биліктегі сабақтастықтың сақталғанын көрсетті. Экономикада энергетика, көлік инфрақұрылымы және транзитті дамыту басым басым бағыттар болып қала береді. Ал, жоғары инфляция ақша-несие саясатын жедел жеңілдету мүмкіндігін шектеп отыр.

Осы кезеңдегі ішкі саясаттағы негізгі нәтиже - заң шығарушы биліктің жаңа архитектурасының қалыптасуы болды. 23 тамызда өткен сайлаудан кейін 145 депутаттан тұратын бір палаталы Құрылтай өз жұмысын бастады.

Дауыс беру қорытындысы бойынша бес партия депутаттық өкілдікке ие болды. Нақтырақ тоқталсақ, "Әділет" партиясы 110 мандат алса, "Ауыл" - 10, Respublica - 9, "Ақ жол" және ОСДП партиялары 8 мандаттан иеленді. "Әділет" партиясы үшін 6 528 948 сайлаушы немесе дауыс беруге қатысқандардың 71,17 пайызы дауыс берген.

28 тамызда өткен алғашқы сессия барысында Құрылтай төрағасы болып Айбек Дадебай сайланды. Оның орынбасарлары болып Нұрлан Бекназаров, Дания Еспаева және Динара Закиева тағайындалды. Сонымен қатар, сегіз тұрақты комитет құрылды.

Жаңа саяси кезеңнің басталуы атқарушы билікте ауқымды қайта құруларға әкелген жоқ. Үкімет жаңадан сайланған Құрылтай алдында өкілеттігін тоқтатты, алайда 31 тамызда Олжас Бектенов қайтадан премьер-министр қызметіне тағайындалды.

Үкімет құрамының басым бөлігі сақталғанымен, бірқатар министрлікке жаңа басшылар келді. Сыртқы істер министрлігін Мұхтар Тілеуберді, Экология және табиғи ресурстар министрлігін Әлибек Қуантыров, Мәдениет және ақпарат министрлігін Арман Қырықбаев, Төтенше жағдайлар министрлігін Мұрат Мұханов басқарды.

Сонымен қатар, жоғары мемлекеттік институттардың жаңа конфигурациясын қалыптастыру үдерісі жалғасты. Ерлан Қарин вице-президент қызметіне тағайындалса, 5 қыркүйекте Мұрат Баймұқашев Қауіпсіздік Кеңесінің жаңа аппаратын басқарды. Құрылған аппарат президентке тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік орган, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесінің жұмыс органы болып табылады. Ол Қауіпсіздік Кеңесі қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық тұрғыдан қамтамасыз етуге жауап береді.

Осылайша, осы кезеңдегі саяси өзгерістер институционалдық жаңаруды кадрлық сабақтастықпен ұштастырды. Жаңа Құрылтай мен вице-президент институтының енгізілуі мемлекеттік билік құрылымын өзгертсе, Премьер-министрдің және Үкімет құрамының едәуір бөлігінің сақталуы бұрын таңдалған бағыттың жалғасып отырғанын көрсетеді.

Жекелеген бағыттардың бірі - Түркі мемлекеттері ұйымы аясындағы қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастық болды. 10 қыркүйекте Қасым-Жомарт Тоқаев ТМҰ елдері Ішкі істер министрлері кеңесінің отырысы қарсаңында Әзербайжан, Қырғызстан, Түркия, Өзбекстан және Қазақстанның ішкі істер ведомстволарының басшыларымен кездесті.

Тоқаев түркі мемлекеттері арасындағы ынтымақтастықтың жыл сайын нығайып келе жатқанын, ал өзара іс-қимыл түрлі салаларда, соның ішінде құқық қорғау органдары арасындағы байланыстар бағытында да кеңейіп отырғанын атап өтті.

Сыртқы саясатта қатарынан экономикалық құрамдас бөлік те күшейе түсті. 1 қыркүйекте Бішкекте өткен Шанхай ынтымақтастық ұйымы саммитінде 29 құжат, оның ішінде Бішкек декларациясы қабылданды.

Қазақстан ШЫҰ-ның 2035 жылға дейінгі көлік стратегиясын әзірлеу, ортақ сауда-инвестициялық кеңістік қалыптастыру және болашақ ШЫҰ Даму банкінің штаб-пәтерін Қазақстанда орналастыру сияқты ұсыныстар жасады.

Саясаттың нақты жалғасы екіжақты дипломатиядан көрініс алды. Лаос президенті Тхонглун Сисулиттің Қазақстанға сапары аясында тараптар төрт меморандумға қол қойды:

Мұхтар Тілеубердінің тағайындалуынан кейін президент Сыртқы істер министрлігіне Қазақстанның ұлттық мүдделерін дәйекті түрде ілгерілетуді, теңгерімді сыртқы саясатты нығайтуды және экономикалық дипломатияны дамытуды тапсырды.

Жаңа министрдің алғашқы байланыстары негізінен өңірлік бағытқа арналды. 7 қыркүйекте ол Әзербайжан, Армения, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан сыртқы саяси ведомстволарының басшыларымен телефон арқылы келіссөздер жүргізді. Тараптар екіжақты қатынастарды, сауда-экономикалық және гуманитарлық ынтымақтастықты, өңірлік және халықаралық күн тәртібін, сондай-ақ бұрын қол жеткізілген уағдаластықтарды іске асыру мәселелерін талқылады.

8 қыркүйекте министр Қырғызстанның сыртқы істер министрі Жээнбек Кулубаевпен келіссөз өткізді. Кездесуде сауда, инвестиция, көлік және логистика, су-энергетика және мәдени-гуманитарлық ынтымақтастық мәселелері қаралды.

Сол күні сыртқы істер министрі АҚШ-тың Қазақстандағы елшісі Джули Стаффтты қабылдады. Тараптар екіжақты күн тәртібіндегі өзекті мәселелерді, кеңейтілген стратегиялық әріптестікті одан әрі дамыту перспективаларын, Қазақстан президентінің Майамиде өтетін G20 саммитіне қатысуын және жоғары деңгейдегі байланыстарды дайындау мәселелерін талқылады.

Орнатылған байланыстар легі Қазақстанның сыртқы саясатындағы экономикалық дипломатияның негізгі бағыттардың бірі болып қала беретінін көрсетеді. Өңірлік ынтымақтастық, ШЫҰ және АҚШ-пен қарым-қатынастар сауда, инвестиция, көлік және технология мәселелерімен тығыз байланысып келеді.

Осы кезеңдегі экономикалық күн тәртібі мемлекеттің белсенді қатысуымен жүзеге асырылып жатқан ірі инфрақұрылымдық жобалар мен салыстырмалы түрде қатаң ақша-несие жағдайларының сақталуымен ерекшеленді.

4 қыркүйекте Ұлттық банк базалық мөлшерлемені 50 базистік тармаққа төмендетіп, жылдық 16,25 пайыз деңгейінде белгіледі. Сондай-ақ, тамыз айында жылдық инфляция 9,8 пайызды құрады.

Ұлттық банктің жаңартылған болжамына сәйкес, 2026 жылдың қорытындысы бойынша инфляция 9-11 пайыз аралығында болады деп күтілуде. 2027 жылы бұл көрсеткіш 6,5-8,5 пайыз деңгейінде болжанып отыр, ал 2028 жылы орта мерзімді 5 пайыздық мақсатқа жақындауы тиіс.

Базалық мөлшерлеменің төмендеуі ақша-несие жағдайларын біртіндеп жұмсарту бағытын көрсетті. Алайда жоғары инфляция, инфляциялық күтулер және сақталып отырған проинфляциялық тәуекелдер ақша құнын одан әрі жылдам төмендету мүмкіндігін шектеп отыр.

Осындай жағдайда мемлекет экономиканың инфрақұрылымдық базасын кеңейтуді жалғастыруда. Үкімет Энергетика министрлігі мен "Курчатов ГРЭС" ЖШС арасындағы инвестициялық келісімді және қуаты 700 МВт конденсациялық электр станциясын салу жобасын мақұлдады. Жобаның құны 881 млрд теңгені құрайды.

2032 жылға дейін әрқайсысының қуаты 350 МВт болатын екі энергия блогын кезең-кезеңімен іске қосу жоспарланып отыр. Электр станциясы пайдалануға берілгеннен кейін жылына 5 млрд кВт·сағатқа дейін электр энергиясын өндіре алады.

Электр энергиясына сұраныстың артуы генерация қуаттарын кеңейтуді өнеркәсіптік дамудың негізгі шарттарының біріне айналдырып отыр. Жаңа энергетикалық қуаттар тек қазіргі тұтыну көлемін қамтамасыз ету үшін ғана емес, сондай-ақ алдағы өндірістік және инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыру үшін де қажет.

Екінші жүйелі бағыт - көлік саласы. 2026 жылы Қазақстанда шамамен 3,4 мың шақырым автомобиль жолы салынуда.

Бес жыл ішінде шамамен 5 мың шақырым теміржол салынды және жаңғыртылды, ал транзиттік тасымал көлемі 33 млн тоннаға жеткен.

Әсіресе Транскаспий халықаралық көлік бағыты қарқынды дамып келеді. Соңғы бес жылда бұл бағыттағы тасымал көлемі 5,6 есеге - 800 мың тоннадан 4,5 млн тоннаға дейін өсті. Теңіз порттарының өткізу қуатын 2030 жылға қарай 21,8 млн тоннадан 30 млн тоннаға дейін арттыру жоспарланып отыр.

Энергетикалық және көлік жобалары өзара байланысты инфрақұрылымдық жүйені қалыптастырады. Жаңа генерация қуаттары экономиканың өсіп келе жатқан қажеттіліктерін қамтамасыз етуі тиіс, ал автомобиль жолдары, теміржол желісі мен порттарды кеңейту Қазақстанның Азия мен Еуропа арасындағы өндірістік және транзиттік хаб ретіндегі мүмкіндіктерін арттырады.

Әлеуметтік күн тәртібіндегі маңызды бағыттардың бірі азаматтардың қаржылық активтерінің бір бөлігін өз бетінше басқару мүмкіндігін кеңейту болды.

7 қыркүйектен бастап БЖЗҚ салымшылары міндетті зейнетақы жарналары, міндетті кәсіптік зейнетақы жарналары және ерікті зейнетақы жарналары есебінен қалыптасқан жинақтарының 100 пайызына дейін инвестициялық портфельді басқарушыларға беру құқығына ие болды.

Бұған дейін міндетті және міндетті кәсіптік зейнетақы жарналары бойынша 50 пайыздық шектеу қолданылған еді. Ал, ерікті зейнетақы жарналары есебінен қалыптасқан жинақтарды толық көлемде басқаруға беру мүмкіндігі бұрыннан қарастырылған.

Ережелердің өзгеруі салымшылардың таңдау мүмкіндігін кеңейтіп, сонымен қатар жеке басқарушы компаниялардың жұмысы нәтижелерінің маңызын арттырады. Осылайша, зейнетақы жүйесінде жинақтаудың жалпы мемлекеттік моделі сақталған жағдайда жеке инвестициялық шешімдердің рөлі біртіндеп артып келеді.

Қоғамдық талқылаудың тағы бір бағыты цифрлық ортаны реттеу мәселесі болды.

Құрылтай депутаты Жанарбек Әшімжанов 16 жасқа толмаған балалардың әлеуметтік желілерде тіркелуін шектеу тетігін әзірлеуді, олардың жеке деректерін қорғауды күшейтуді және әлеуметтік желілердің оқушылардың денсаулығы мен үлгеріміне әсерін тұрақты бақылауды енгізуді ұсынды.

Бұл бастама цифрлық ортада кәмелетке толмағандарды қорғауды күшейту бағытын жалғастырады. Сонымен қатар әзірге бұл тек ұсыныс ретінде қарастырылып отыр, ал ықтимал шектеулердің нақты тетігі алдағы уақытта әзірленуі тиіс.

Тамыз айының соңы мен қыркүйек айының басындағы саяси және экономикалық шешімдер біртұтас модель қалыптастырды. Институционалдық жаңарудан кейін жаңа саяси кезең практикалық іске асыру кезеңіне көшуде.

Олжас Бектеновтің премьер-министр қызметінде қалуы және Үкімет құрамының едәуір бөлігінің сақталуы экономикалық бағыттағы сабақтастықты қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, жаңа Құрылтай, вице-президент институты және Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты осы бағытты саяси және институционалдық тұрғыдан сүйемелдеудің жаңартылған жүйесін қалыптастырады.

Экономикада өзара байланысты екі негізгі бағыт айқын көрінеді - энергетика және көлік инфрақұрылымы. Оларды ұзақ мерзімді өсімге кедергі келтіретін шектеулерді жою және Қазақстанның Еуразиялық сауда және инвестициялық ағындардағы рөлін күшейту міндеті біріктіреді.

Жаңа генерация қуаттарын салу энергетикалық шектеулерді азайтуға, автомобиль және теміржол желілерін жаңғырту ел ішіндегі байланыстылықты арттыруға, ал Транскаспий бағыты мен порттық инфрақұрылымды дамыту транзиттік мүмкіндіктерді кеңейтуге мүмкіндік береді.

Сыртқы саясат та осы логикаға негізделіп отыр. Қазақстанның ШЫҰ аясындағы бастамалары, көршілес мемлекеттермен өзара іс-қимылы және АҚШ-пен байланыстары нақты экономикалық бағыттармен - инвестиция, сауда, көлік және технология салаларымен барған сайын тығыз байланысып келеді.

Сонымен қатар, инфляция негізгі макроэкономикалық шектеу ретінде қалып отыр. Жыл қорытындысы бойынша инфляция 9-11 пайыз деңгейінде болжанып отырған жағдайда базалық мөлшерлеменің 16,25 пайызға дейін төмендеуі ауқымды инвестициялық белсенділік әзірге ақша құнының салыстырмалы түрде жоғары болуымен қатар жүретінін көрсетеді.

Бұл экономикалық саясат алдында қос міндет қояды. Бір жағынан, инфрақұрылымдық дамуды жеделдетіп, экономиканың өндірістік мүмкіндіктерін кеңейту қажет. Екінші жағынан, мемлекеттік және жеке инвестициялардың өсуі тауарлар мен қызметтер ұсынысының артуынан жылдамырақ ішкі сұраныстың күшеюіне жол бермеу маңызды.

Тамыз айының соңы мен қыркүйек айының басы Қазақстанның мемлекеттік саясатының келесі кезеңінің негізгі көрсеткіштерін айқындап берді. Жаңа Құрылтай өз жұмысын бастады, атқарушы билікте сабақтастық сақталды, ал вице-президент институты мен Қауіпсіздік Кеңесі аппаратының құрылуы жаңартылған институционалдық конфигурацияны толықтырды.

Экономикада ұзақ мерзімді өсімге арналған инфрақұрылымдық базаны қалыптастыруға басымдық берілуде. Энергетика, автомобиль және теміржол инфрақұрылымы, Транскаспий бағыты мен порттық қуаттар ішкі экономиканы нығайтуға және елдің транзиттік рөлін арттыруға бағытталған жаңа саясаттың негізгі элементтеріне айналып отыр.

Сонымен қатар, экономикалық дипломатия осы міндеттермен барған сайын тығыз байланысып келеді. Қазақстанның ШЫҰ аясындағы бастамалары, өңірлік байланыстары және АҚШ-пен өзара іс-қимылы сауданы, көлік бағыттарын, инвестициялар мен технологияларды дамытуға бағытталған.

Инфляция бұл бағыттағы негізгі шектеу ретінде қалып отыр. Сондықтан оның тиімділігі тек жаңа инфрақұрылымдық жобалардың ауқымымен ғана емес, сонымен қатар ұсынысты бір мезгілде кеңейту, инвестициялық белсенділікті қолдау және баға қысымын кезең-кезеңімен төмендету мүмкіндігімен де айқындалады.

Саяси сабақтастық, инфрақұрылымдық даму және экономикалық дипломатияның үйлесуі жаңа кезеңнің негізіне айналды. Алайда, оның тұрақтылығы инвестициялық белсенділіктің өсуі экономиканың ішкі өндірістік қуаты мен тауар және қызмет ұсыныстарының артуына қаншалықты тиімді болатынына байланысты болмақ.