Көп қырлы сыртқы саясат пен ішкі жаңғыру: Қазақстан дамуының жаңа логикасы
Қазақстан шілденің екінші жартысында сыртқы саяси ұстанымдарын нығайтуды жалғастыра отырып, ішкі инфрақұрылымды жаңғыртуға баса назар аударды. Ресеймен жүргізілген келіссөздер, Орталық Азиядағы ынтымақтастықты дамыту, энергетикалық кешенді қысқы кезеңге дайындау және цифрлық жобаларды ілгерілету мемлекеттің сыртқы интеграцияны ішкі экономикалық тұрақтылықпен және технологиялық даму міндеттерімен жүйелі түрде ұштастырып отырғанын көрсетеді.
Саясат: өңірлік одақтар арқылы көп қырлы саясат жүргізу
Осы кезеңдегі негізгі оқиғалардың бірі ретінде Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Омбыға сапарын атауға болады. Сапар барысында 25 шілде күні Ресей президенті Владимир Путинмен келіссөздер жүргізіп, Қазақстан мен Ресейдің XXII Өңіраралық ынтымақтастық форумы ұйымдастырылды. Форумның басты тақырыбы жаһандық логистикалық экожүйені қалыптастыру және екіжақты өзара іс-қимылдың жаңа бағыттарын дамыту болды.
Қазақстан мен Ресейдің XXII Өңіраралық ынтымақтастық форумы аясында Қасым-Жомарт Тоқаев Владимир Путинмен келіссөздер өткізді. Кездесу барысында Мемлекет басшысы Ресей мен Украина арасындағы қақтығыс мәселесін де қозғады. Атап айтқанда, Тоқаев Путинге Ресей мен Украина арасындағы қақтығысты уақытша тоқтату мүмкіндігін қарастырып, "Стамбұл формуласы 2.0" бастамасына қайта оралуды ұсынды.
Форум мен келіссөздердің маңызы дәстүрлі шекара маңындағы ынтымақтастық шеңберінен әлдеқайда кең екенін атап өткен жөн.
Ресей Қазақстан үшін ірі сауда серіктестерінің бірі болып қала береді, ал өңіраралық байланыстар бірлескен көлік, өнеркәсіп және технологиялық жобаларды ілгерілету тетігіне айналуда. Президенттерге таныстырылған жүк тасымалын сүйемелдеуге, сауданың ашықтығын арттыруға және автомобиль көлігінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге арналған цифрлық шешімдер логистиканың дамуы барған сайын бірыңғай цифрлық инфрақұрылымға негізделіп келе жатқанын көрсетеді.
Сыртқы саясаттың екінші маңызды бағыты өңірлік өзара іс-қимылды нығайту болып табылмақ. 31 шілдеде Тоқаев Шолпан-Атада өткен Орталық Азия мемлекеттері мен Әзербайжан көшбасшыларының бейресми консультативтік кездесуіне қатысты. Кездесу қорытындысы бойынша Шолпан-Ата декларациясы қабылданды.
Консультативтік форматтың Әзербайжан елінің қатысуы есебінен кеңеюі мемлекеттердің Транскаспий халықаралық көлік бағытын дамытуды жандандыруға ұмтылысын көрсетеді. Көлік, энергетика, сауда, туризм және өңірлік қауіпсіздік мәселелерінің талқылануы мұндай кездесулердің біртіндеп нақты экономикалық жобаларды келісу алаңына айналып келе жатқанын аңғартады.
Сонымен қатар Қазақстан мен Өзбекстан шетел азаматтары үшін бірыңғай туристік виза тетігін одан әрі пысықтау бастамасын қолдады. Бұл бастама өңірдің туристік тартымдылығын арттыру құралдарының бірі ретінде қарастырылып отыр.
Осылайша, Қазақстан бірін-бірі толықтыратын екі сыртқы саяси бағытты, яғни Ресеймен стратегиялық әріптестікті және Орталық Азиядағы өңірлік интеграцияны тереңдетуді қатар дамытуда. Бұл форматтар елдің сауда, транзит және халықаралық ынтымақтастық салаларындағы мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Экономика: тұрақтылықтың негізі ретіндегі инфрақұрылым
Осы кезеңдегі экономикалық күн тәртібі көлік байланысын дамытуға, энергетиканы жаңғыртуға және цифрлық жобаларды ілгерілетуге бағытталды.
Омбы форумының күн тәртібі Қазақстан мен Ресей арасындағы ынтымақтастықтың біртіндеп дәстүрлі тауар айналымы шеңберінен шығып келе жатқанын көрсетті. Негізгі назар көлік инфрақұрылымын, логистиканы, өнеркәсіптік кооперацияны және цифрлық технологияларды дамыту мәселелеріне аударылды. Сонымен қатар, Шолпан-Атада өткен келіссөздер Қазақстанның Каспий теңізі, Әзербайжан, Грузия және Түркия арқылы өтетін Транскаспий халықаралық көлік бағытын нығайтуға ұмтылысын айқындай түсті.
Ресей бағыты мен Транскаспий дәлізін қатар дамыту құбылмалы халықаралық жағдайда Қазақстанның көлік бағыттарын әртараптандыруға және экспорттық логистиканың тұрақтылығын сақтауға ұмтылатынын көрсетеді.
Осы кезеңде энергетикалық қауіпсіздік мәселелеріне де ерекше көңіл бөлінді. Ұшқышсыз ұшу аппараттарының шабуылынан кейін Каспий құбыр консорциумының кейбір қалқымалы айлақтарының жұмысы уақытша шектелген соң, Қазақстан экспорттық инфрақұрылымның тұрақты жұмысын қамтамасыз етуге мүдделі екенін растады. Ал, Сыртқы істер министрлігі мұндай оқиғаларды елдің экономикалық мүдделеріне жол беруге болмайтын қол сұғушылық деп бағалады.
Еліміздегі негізгі басымдықтардың бірі энергетикалық инфрақұрылымды жаңғырту болып қала бермек. 2026-2027 жылдардағы жылыту маусымына электр станцияларын дайындауға 384 миллиард теңге бөлінді. Жыл ішінде тоғыз энергия блогына, 55 қазандыққа және 51 турбинаға күрделі жөндеу жүргізу жоспарланған. Шілде айының соңына қарай екі қуат блогы, 13 қазандық және сегіз турбина жөндеуден өтті. Сонымен қатар, тағы екі энергия блогында, 27 қазандықта және 16 турбинада жұмыстар жалғасуда.
Жөндеу науқанының ауқымы энергетикалық кешенді неғұрлым жүйелі жаңғыртуға көшу басталғанын көрсетеді. Сонымен бірге бұл генерациялайтын қуаттарды одан әрі жаңарту қажеттігін де аңғартады. Сондықтан алдағы жылдары энергиямен жабдықтаудың сенімділігі жаңа нысандардың салынуына да, қолданыстағы инфрақұрылымды жаңғыртудың тиімділігіне де байланысты болады.
Технологиялық бағыт 29 шілдеде Астанада ашылған "Болашақ ойындары - 2026" халықаралық мультиспорттық турнирі арқылы жаңа серпін алды. Елордада 9 тамызға дейін дәстүрлі спортты, киберспорт пен цифрлық технологияларды біріктіретін сегіз фиджитал жарысы бойынша 34 елден келген 800-ден астам спортшы бақ сынайды.
Турнирдің ашылу салтанатында президент Қасым-Жомарт Тоқаев Астанада Жасанды интеллект университеті құрылатынын жариялап, цифрлық экономика мен жасанды интеллект технологияларын жедел дамыту бағытын тағы бір мәрте растады. Осылайша, бұл турнир ірі халықаралық спорттық оқиға ғана емес, сонымен қатар Қазақстанның технологиялық күн тәртібін ілгерілетудің және цифрлық экономиканы дамыту стратегиясының маңызды бөлігіне айналды.
Қоғам: тәуекелдерді бақылау арқылы тұрақтылық
Шілденің екінші жартысындағы әлеуметтік күн тәртібі екі негізгі бағытқа - инфляцияны тежеуге және мемлекеттік қаржылық бақылаудың тиімділігін арттыруға бағытталды. Бұл мәселелер экономиканың тұрақтылығы мен халықтың өмір сүру сапасына тікелей әсер етеді.
Маусым айының қорытындысы бойынша жылдық инфляция 10,3% болып, алдыңғы айдағы 10,4% көрсеткішпен салыстырғанда төмендеген. Сонымен қатар, республикалық орташа деңгейден жоғары инфляция елдің 11 өңірінде сақталды. Шілденің алғашқы үш аптасында әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарлары бағасының индексі 0,1%-ға төмендеген.
Инфляцияның баяулауына негізгі ықпал еткен фактор - көкөніс өнімдерінің маусымдық арзандауы болып отыр. Шілде айында қызанақ бағасы 15,1%-ға, қияр 18,2%-ға, сәбіз 5,2%-ға, ал жұмыртқа 2,4%-ға арзандады. Сонымен қатар, ет өнімдерінің жекелеген түрлері бойынша бағаның өсуі жалғасып, қой еті 2%-ға, жылқы еті 1,3%-ға, ал, тартылған ет 0,6%-ға қымбаттаған.
Айдың соңына қарай бағаның төмендеуі өз жалғаын тапты. Бір апта ішінде картоп 2,8%-ға, қызанақ 2,4%-ға, алма 1,9%-ға, қияр 1,2%-ға арзандады. Сонымен қатар, ұн, бірінші сұрыпты нан, сиыр еті, жылқы еті және сүт бағасы өзгеріссіз қалды. Бұл өнімдер халықтың күнделікті шығындарының елеулі бөлігін құрайды. Бұл жағдай инфляцияның баяулауының негізгі себебінің маусымдық факторларға байланысты екенін және тұтыну қоржыны құнының тұрақты төмендемеуін көрсетеді.
Мемлекеттік саясаттың тағы бір маңызды бағыты бюджет қаражатының пайдаланылуына қойылатын бақылауды күшейту болды. Жылдың бірінші жартыжылдығының қорытындысы бойынша Қаржылық мониторинг агенттігі 279 млрд теңге көлеміндегі негізсіз мемлекеттік шығындардың алдын алды. Бұл көрсеткіш қаржылық бақылаудың күшейгенін және мемлекеттің бюджет қаражатын пайдалану тиімділігін арттыруға деген ұмтылысының айғағы болмақ.
Инфрақұрылымдық тұрақтылық - ортақ стратегия
Шілденің екінші жартысындағы оқиғалар Қазақстанның сыртқы және ішкі саясатының бірыңғай инфрақұрылымдық логика аясында өзара тығыз байланысып келе жатқанын көрсетті. Омбыдағы форум Қазақстан мен Ресей арасындағы логистика мен өнеркәсіптік кооперацияны дамытуға арналса, Шолпан-Ата қаласындағы кездесу Орталық Азиядағы ынтымақтастықты кеңейтуге және Транскаспий бағытын нығайтуға бағытталды. Сонымен қатар, энергетиканы жаңғырту, көлік үдерістерін цифрландыру және халықаралық технологиялық турнирдің өткізілуі ұзақ мерзімді экономикалық өсудің ішкі алғышарттарын қалыптастыруда.
Сонымен бірге, мемлекет ауқымды инфрақұрылымдық жобаларды іске асыру мен қазіргі әлеуметтік міндеттерді шешу арасындағы теңгерімді сақтауға ұмтылуда. Көлік дәліздерін, өнеркәсіпті және цифрлық экономиканы дамыту тұрақты энергетиканы, тиімді мемлекеттік басқаруды және бюджет шығындарын қатаң бақылауды талап етеді. Сондықтан электр станцияларын жаңғырту, бағаны тұрақтандыру және қаржылық мониторингті күшейту тұрақты даму стратегиясының өзара байланысты құрамдас бөліктеріне айналып отыр.
Қорытынды
Шілденің екінші жартысында Қазақстан көптарапты сыртқы саясатты нығайту бағытын жалғастыра отырып, ішкі инфрақұрылымды жаңғыртуға да басымдық беретінін тағы бір мәрте растады. Ресеймен стратегиялық әріптестікті дамыту, Орталық Азия және Әзербайжан мемлекеттерімен ынтымақтастықты кеңейту, Транскаспий бағытын ілгерілету, энергетиканы жаңғыртудың ауқымды бағдарламасы және цифрлық жобаларды дамыту мемлекеттің экономикалық өсудің неғұрлым тұрақты моделін қалыптастыруға ұмтылып отырғанының айғағы.
Сонымен қатар, бұл модельдің тиімділігі ұзақ мерзімді инфрақұрылымдық жобаларды қазіргі әлеуметтік міндеттермен үйлестіру қабілетіне байланысты болады. Инфляцияны тежеу, бюджет шығындарының тиімділігін арттыру, энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және заманауи технологияларды дамыту халықаралық ынтымақтастықты кеңейту мен көлік бағыттарын әртараптандыру сияқты тұрақты дамудың маңызды шарттарына айналып отыр.
Ақпаратты пайдаланған жағдайда Kazakhstan Today ақпараттық агенттігіне гиперсілтеме жасау міндетті. Kazakhstan Today Ақпараттық агенттігінің материалдарына авторлық құқық.
тақырып бойынша жаңалықтар
Қазақстан сайлаудан кейін: жаңа саяси кезең және инфрақұрылымдық бағыт
Қазақстан жаңа саяси кезеңге көшуді айқындады. Сайлаудан кейін бір палаталы Құрылтай өз жұмысын бастады. Заң шығарушы биліктің жаңа басшылығы жасақталып, Үкімет құрамы жаңартылды. Сонымен қатар, кадрлық шешімдер атқарушы биліктегі сабақтастықтың сақталғанын көрсетті. Экономикада энергетика, көлік инфрақұрылымы және транзитті дамыту басым басым бағыттар болып қала береді. Ал, жоғары инфляция ақша-несие саясатын жедел жеңілдету мүмкіндігін шектеп отыр.
Саясат: сабақтастық сақталған жағдайда институттарды жаңарту
Осы кезеңдегі ішкі саясаттағы негізгі нәтиже - заң шығарушы биліктің жаңа архитектурасының қалыптасуы болды. 23 тамызда өткен сайлаудан кейін 145 депутаттан тұратын бір палаталы Құрылтай өз жұмысын бастады.
Дауыс беру қорытындысы бойынша бес партия депутаттық өкілдікке ие болды. Нақтырақ тоқталсақ, "Әділет" партиясы 110 мандат алса, "Ауыл" - 10, Respublica - 9, "Ақ жол" және ОСДП партиялары 8 мандаттан иеленді. "Әділет" партиясы үшін 6 528 948 сайлаушы немесе дауыс беруге қатысқандардың 71,17 пайызы дауыс берген.
28 тамызда өткен алғашқы сессия барысында Құрылтай төрағасы болып Айбек Дадебай сайланды. Оның орынбасарлары болып Нұрлан Бекназаров, Дания Еспаева және Динара Закиева тағайындалды. Сонымен қатар, сегіз тұрақты комитет құрылды.
Жаңа саяси кезеңнің басталуы атқарушы билікте ауқымды қайта құруларға әкелген жоқ. Үкімет жаңадан сайланған Құрылтай алдында өкілеттігін тоқтатты, алайда 31 тамызда Олжас Бектенов қайтадан премьер-министр қызметіне тағайындалды.
Үкімет құрамының басым бөлігі сақталғанымен, бірқатар министрлікке жаңа басшылар келді. Сыртқы істер министрлігін Мұхтар Тілеуберді, Экология және табиғи ресурстар министрлігін Әлибек Қуантыров, Мәдениет және ақпарат министрлігін Арман Қырықбаев, Төтенше жағдайлар министрлігін Мұрат Мұханов басқарды.
Сонымен қатар, жоғары мемлекеттік институттардың жаңа конфигурациясын қалыптастыру үдерісі жалғасты. Ерлан Қарин вице-президент қызметіне тағайындалса, 5 қыркүйекте Мұрат Баймұқашев Қауіпсіздік Кеңесінің жаңа аппаратын басқарды. Құрылған аппарат президентке тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік орган, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесінің жұмыс органы болып табылады. Ол Қауіпсіздік Кеңесі қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық тұрғыдан қамтамасыз етуге жауап береді.
Осылайша, осы кезеңдегі саяси өзгерістер институционалдық жаңаруды кадрлық сабақтастықпен ұштастырды. Жаңа Құрылтай мен вице-президент институтының енгізілуі мемлекеттік билік құрылымын өзгертсе, Премьер-министрдің және Үкімет құрамының едәуір бөлігінің сақталуы бұрын таңдалған бағыттың жалғасып отырғанын көрсетеді.
Жекелеген бағыттардың бірі - Түркі мемлекеттері ұйымы аясындағы қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастық болды. 10 қыркүйекте Қасым-Жомарт Тоқаев ТМҰ елдері Ішкі істер министрлері кеңесінің отырысы қарсаңында Әзербайжан, Қырғызстан, Түркия, Өзбекстан және Қазақстанның ішкі істер ведомстволарының басшыларымен кездесті.
Тоқаев түркі мемлекеттері арасындағы ынтымақтастықтың жыл сайын нығайып келе жатқанын, ал өзара іс-қимыл түрлі салаларда, соның ішінде құқық қорғау органдары арасындағы байланыстар бағытында да кеңейіп отырғанын атап өтті.
Сыртқы саясатта қатарынан экономикалық құрамдас бөлік те күшейе түсті. 1 қыркүйекте Бішкекте өткен Шанхай ынтымақтастық ұйымы саммитінде 29 құжат, оның ішінде Бішкек декларациясы қабылданды.
Қазақстан ШЫҰ-ның 2035 жылға дейінгі көлік стратегиясын әзірлеу, ортақ сауда-инвестициялық кеңістік қалыптастыру және болашақ ШЫҰ Даму банкінің штаб-пәтерін Қазақстанда орналастыру сияқты ұсыныстар жасады.
Саясаттың нақты жалғасы екіжақты дипломатиядан көрініс алды. Лаос президенті Тхонглун Сисулиттің Қазақстанға сапары аясында тараптар төрт меморандумға қол қойды:
- Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі мен Лаос Халық Демократиялық Республикасының Сыртқы істер министрлігі арасындағы саяси консультациялар жөніндегі өзара түсіністік туралы меморандум;
- Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы мен Лаос Халық Демократиялық Республикасының Жоғарғы халық прокуроры прокуратурасы арасындағы өзара түсіністік туралы меморандум;
- Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі мен Лаос Халық Демократиялық Республикасының Ғылым және технология министрлігі арасындағы ақпараттық-коммуникациялық технологиялар және электрондық мемлекеттік қызметтер саласындағы ынтымақтастық туралы өзара түсіністік туралы меморандум;
- Астана және Вьентьян қалалары арасында бауырластық қатынастар орнату туралы келісім.
Мұхтар Тілеубердінің тағайындалуынан кейін президент Сыртқы істер министрлігіне Қазақстанның ұлттық мүдделерін дәйекті түрде ілгерілетуді, теңгерімді сыртқы саясатты нығайтуды және экономикалық дипломатияны дамытуды тапсырды.
Жаңа министрдің алғашқы байланыстары негізінен өңірлік бағытқа арналды. 7 қыркүйекте ол Әзербайжан, Армения, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан сыртқы саяси ведомстволарының басшыларымен телефон арқылы келіссөздер жүргізді. Тараптар екіжақты қатынастарды, сауда-экономикалық және гуманитарлық ынтымақтастықты, өңірлік және халықаралық күн тәртібін, сондай-ақ бұрын қол жеткізілген уағдаластықтарды іске асыру мәселелерін талқылады.
8 қыркүйекте министр Қырғызстанның сыртқы істер министрі Жээнбек Кулубаевпен келіссөз өткізді. Кездесуде сауда, инвестиция, көлік және логистика, су-энергетика және мәдени-гуманитарлық ынтымақтастық мәселелері қаралды.
Сол күні сыртқы істер министрі АҚШ-тың Қазақстандағы елшісі Джули Стаффтты қабылдады. Тараптар екіжақты күн тәртібіндегі өзекті мәселелерді, кеңейтілген стратегиялық әріптестікті одан әрі дамыту перспективаларын, Қазақстан президентінің Майамиде өтетін G20 саммитіне қатысуын және жоғары деңгейдегі байланыстарды дайындау мәселелерін талқылады.
Орнатылған байланыстар легі Қазақстанның сыртқы саясатындағы экономикалық дипломатияның негізгі бағыттардың бірі болып қала беретінін көрсетеді. Өңірлік ынтымақтастық, ШЫҰ және АҚШ-пен қарым-қатынастар сауда, инвестиция, көлік және технология мәселелерімен тығыз байланысып келеді.
Экономика: жоғары инфляция жағдайындағы инфрақұрылымдық инвестиция
Осы кезеңдегі экономикалық күн тәртібі мемлекеттің белсенді қатысуымен жүзеге асырылып жатқан ірі инфрақұрылымдық жобалар мен салыстырмалы түрде қатаң ақша-несие жағдайларының сақталуымен ерекшеленді.
4 қыркүйекте Ұлттық банк базалық мөлшерлемені 50 базистік тармаққа төмендетіп, жылдық 16,25 пайыз деңгейінде белгіледі. Сондай-ақ, тамыз айында жылдық инфляция 9,8 пайызды құрады.
Ұлттық банктің жаңартылған болжамына сәйкес, 2026 жылдың қорытындысы бойынша инфляция 9-11 пайыз аралығында болады деп күтілуде. 2027 жылы бұл көрсеткіш 6,5-8,5 пайыз деңгейінде болжанып отыр, ал 2028 жылы орта мерзімді 5 пайыздық мақсатқа жақындауы тиіс.
Базалық мөлшерлеменің төмендеуі ақша-несие жағдайларын біртіндеп жұмсарту бағытын көрсетті. Алайда жоғары инфляция, инфляциялық күтулер және сақталып отырған проинфляциялық тәуекелдер ақша құнын одан әрі жылдам төмендету мүмкіндігін шектеп отыр.
Осындай жағдайда мемлекет экономиканың инфрақұрылымдық базасын кеңейтуді жалғастыруда. Үкімет Энергетика министрлігі мен "Курчатов ГРЭС" ЖШС арасындағы инвестициялық келісімді және қуаты 700 МВт конденсациялық электр станциясын салу жобасын мақұлдады. Жобаның құны 881 млрд теңгені құрайды.
2032 жылға дейін әрқайсысының қуаты 350 МВт болатын екі энергия блогын кезең-кезеңімен іске қосу жоспарланып отыр. Электр станциясы пайдалануға берілгеннен кейін жылына 5 млрд кВт·сағатқа дейін электр энергиясын өндіре алады.
Электр энергиясына сұраныстың артуы генерация қуаттарын кеңейтуді өнеркәсіптік дамудың негізгі шарттарының біріне айналдырып отыр. Жаңа энергетикалық қуаттар тек қазіргі тұтыну көлемін қамтамасыз ету үшін ғана емес, сондай-ақ алдағы өндірістік және инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыру үшін де қажет.
Екінші жүйелі бағыт - көлік саласы. 2026 жылы Қазақстанда шамамен 3,4 мың шақырым автомобиль жолы салынуда.
Бес жыл ішінде шамамен 5 мың шақырым теміржол салынды және жаңғыртылды, ал транзиттік тасымал көлемі 33 млн тоннаға жеткен.
Әсіресе Транскаспий халықаралық көлік бағыты қарқынды дамып келеді. Соңғы бес жылда бұл бағыттағы тасымал көлемі 5,6 есеге - 800 мың тоннадан 4,5 млн тоннаға дейін өсті. Теңіз порттарының өткізу қуатын 2030 жылға қарай 21,8 млн тоннадан 30 млн тоннаға дейін арттыру жоспарланып отыр.
Энергетикалық және көлік жобалары өзара байланысты инфрақұрылымдық жүйені қалыптастырады. Жаңа генерация қуаттары экономиканың өсіп келе жатқан қажеттіліктерін қамтамасыз етуі тиіс, ал автомобиль жолдары, теміржол желісі мен порттарды кеңейту Қазақстанның Азия мен Еуропа арасындағы өндірістік және транзиттік хаб ретіндегі мүмкіндіктерін арттырады.
Қоғам: таңдау мүмкіндіктерінің артуы және цифрлық ортадағы жаңа ережелер
Әлеуметтік күн тәртібіндегі маңызды бағыттардың бірі азаматтардың қаржылық активтерінің бір бөлігін өз бетінше басқару мүмкіндігін кеңейту болды.
7 қыркүйектен бастап БЖЗҚ салымшылары міндетті зейнетақы жарналары, міндетті кәсіптік зейнетақы жарналары және ерікті зейнетақы жарналары есебінен қалыптасқан жинақтарының 100 пайызына дейін инвестициялық портфельді басқарушыларға беру құқығына ие болды.
Бұған дейін міндетті және міндетті кәсіптік зейнетақы жарналары бойынша 50 пайыздық шектеу қолданылған еді. Ал, ерікті зейнетақы жарналары есебінен қалыптасқан жинақтарды толық көлемде басқаруға беру мүмкіндігі бұрыннан қарастырылған.
Ережелердің өзгеруі салымшылардың таңдау мүмкіндігін кеңейтіп, сонымен қатар жеке басқарушы компаниялардың жұмысы нәтижелерінің маңызын арттырады. Осылайша, зейнетақы жүйесінде жинақтаудың жалпы мемлекеттік моделі сақталған жағдайда жеке инвестициялық шешімдердің рөлі біртіндеп артып келеді.
Қоғамдық талқылаудың тағы бір бағыты цифрлық ортаны реттеу мәселесі болды.
Құрылтай депутаты Жанарбек Әшімжанов 16 жасқа толмаған балалардың әлеуметтік желілерде тіркелуін шектеу тетігін әзірлеуді, олардың жеке деректерін қорғауды күшейтуді және әлеуметтік желілердің оқушылардың денсаулығы мен үлгеріміне әсерін тұрақты бақылауды енгізуді ұсынды.
Бұл бастама цифрлық ортада кәмелетке толмағандарды қорғауды күшейту бағытын жалғастырады. Сонымен қатар әзірге бұл тек ұсыныс ретінде қарастырылып отыр, ал ықтимал шектеулердің нақты тетігі алдағы уақытта әзірленуі тиіс.
Инфрақұрылым және экономикалық дипломатия жаңа кезеңнің негізі
Тамыз айының соңы мен қыркүйек айының басындағы саяси және экономикалық шешімдер біртұтас модель қалыптастырды. Институционалдық жаңарудан кейін жаңа саяси кезең практикалық іске асыру кезеңіне көшуде.
Олжас Бектеновтің премьер-министр қызметінде қалуы және Үкімет құрамының едәуір бөлігінің сақталуы экономикалық бағыттағы сабақтастықты қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, жаңа Құрылтай, вице-президент институты және Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты осы бағытты саяси және институционалдық тұрғыдан сүйемелдеудің жаңартылған жүйесін қалыптастырады.
Экономикада өзара байланысты екі негізгі бағыт айқын көрінеді - энергетика және көлік инфрақұрылымы. Оларды ұзақ мерзімді өсімге кедергі келтіретін шектеулерді жою және Қазақстанның Еуразиялық сауда және инвестициялық ағындардағы рөлін күшейту міндеті біріктіреді.
Жаңа генерация қуаттарын салу энергетикалық шектеулерді азайтуға, автомобиль және теміржол желілерін жаңғырту ел ішіндегі байланыстылықты арттыруға, ал Транскаспий бағыты мен порттық инфрақұрылымды дамыту транзиттік мүмкіндіктерді кеңейтуге мүмкіндік береді.
Сыртқы саясат та осы логикаға негізделіп отыр. Қазақстанның ШЫҰ аясындағы бастамалары, көршілес мемлекеттермен өзара іс-қимылы және АҚШ-пен байланыстары нақты экономикалық бағыттармен - инвестиция, сауда, көлік және технология салаларымен барған сайын тығыз байланысып келеді.
Сонымен қатар, инфляция негізгі макроэкономикалық шектеу ретінде қалып отыр. Жыл қорытындысы бойынша инфляция 9-11 пайыз деңгейінде болжанып отырған жағдайда базалық мөлшерлеменің 16,25 пайызға дейін төмендеуі ауқымды инвестициялық белсенділік әзірге ақша құнының салыстырмалы түрде жоғары болуымен қатар жүретінін көрсетеді.
Бұл экономикалық саясат алдында қос міндет қояды. Бір жағынан, инфрақұрылымдық дамуды жеделдетіп, экономиканың өндірістік мүмкіндіктерін кеңейту қажет. Екінші жағынан, мемлекеттік және жеке инвестициялардың өсуі тауарлар мен қызметтер ұсынысының артуынан жылдамырақ ішкі сұраныстың күшеюіне жол бермеу маңызды.
Қорытынды
Тамыз айының соңы мен қыркүйек айының басы Қазақстанның мемлекеттік саясатының келесі кезеңінің негізгі көрсеткіштерін айқындап берді. Жаңа Құрылтай өз жұмысын бастады, атқарушы билікте сабақтастық сақталды, ал вице-президент институты мен Қауіпсіздік Кеңесі аппаратының құрылуы жаңартылған институционалдық конфигурацияны толықтырды.
Экономикада ұзақ мерзімді өсімге арналған инфрақұрылымдық базаны қалыптастыруға басымдық берілуде. Энергетика, автомобиль және теміржол инфрақұрылымы, Транскаспий бағыты мен порттық қуаттар ішкі экономиканы нығайтуға және елдің транзиттік рөлін арттыруға бағытталған жаңа саясаттың негізгі элементтеріне айналып отыр.
Сонымен қатар, экономикалық дипломатия осы міндеттермен барған сайын тығыз байланысып келеді. Қазақстанның ШЫҰ аясындағы бастамалары, өңірлік байланыстары және АҚШ-пен өзара іс-қимылы сауданы, көлік бағыттарын, инвестициялар мен технологияларды дамытуға бағытталған.
Инфляция бұл бағыттағы негізгі шектеу ретінде қалып отыр. Сондықтан оның тиімділігі тек жаңа инфрақұрылымдық жобалардың ауқымымен ғана емес, сонымен қатар ұсынысты бір мезгілде кеңейту, инвестициялық белсенділікті қолдау және баға қысымын кезең-кезеңімен төмендету мүмкіндігімен де айқындалады.
Саяси сабақтастық, инфрақұрылымдық даму және экономикалық дипломатияның үйлесуі жаңа кезеңнің негізіне айналды. Алайда, оның тұрақтылығы инвестициялық белсенділіктің өсуі экономиканың ішкі өндірістік қуаты мен тауар және қызмет ұсыныстарының артуына қаншалықты тиімді болатынына байланысты болмақ.
Kazakhstan Today
Ақпаратты пайдаланған жағдайда Kazakhstan Today ақпараттық агенттігіне гиперсілтеме жасау міндетті. Kazakhstan Today Ақпараттық агенттігінің материалдарына авторлық құқық.
Қазақстанда Үкіметтің жаңа құрамы жасақталды
Қазақстанда Үкіметтің жаңа құрамы жасақталды. Олжас Бектенов премьер-министр қызметіне қайта тағайындалса, төрт министрліктің басшысы ауысты, деп хабарлайды агенттік тілшісі.
Олжас Бектенов 31 тамызда Қазақстанның премьер-министрі болып қайта тағайындалған болатын.
Үкіметтің жаңартылған құрамында төрт ведомствоның басшысы ауысты. Сыртқы істер министрлігін Мұхтар Тілеуберді басқарса, экология және табиғи ресурстар министрі болып Әлібек Қуантыров, мәдениет және ақпарат министрі болып Арман Қырықбаев, төтенше жағдайлар министрі болып Мұрат Мұханов тағайындалды.
Қалған министрліктердің басшылары өз қызметтерінде қалды.
Дәурен Қосанов Қорғаныс министрлігін, Ержан Сәденов Ішкі істер министрлігін, Ерлан Сәрсембаев Әділет министрлігін, Мәди Тәкиев Қаржы министрлігін басқаруды жалғастыратын болады.
Ерлан Ақкенженов энергетика министрі, Айдарбек Сапаров ауыл шаруашылығы министрі, Жұлдыз Сүлейменова оқу-ағарту министрі, Ақмарал Әлназарова денсаулық сақтау министрі қызметтеріне қайта тағайындалды.
Саясат Нұрбек ғылым және жоғары білім министрі, Нұржан Нұржігітов су ресурстары және ирригация министрі, Ербол Мырзабосынов туризм және спорт министрі, Нұрлан Сауранбаев көлік министрі болып өз лауазымдарынды қызмет етуді жалғастыратын болады.
Ал, Асқарбек Ертаев еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі, Ерсайын Нағаспаев өнеркәсіп және құрылыс министрі, Арман Шаққалиев сауда және интеграция министрі қызметтерінде қалды.
Нұрлыбек Нәлібаев премьер-министрдің бірінші орынбасары болып қайта тағайындалса, Ғалымжан Қойшыбаев премьер-министрдің орынбасары - Үкімет Аппаратының басшысы, Қанат Бозымбаев премьер-министрдің орынбасары лауазымдарында қызмет ететін болады.
Сондай-ақ, Серік Жұманғарин премьер-министрдің орынбасары - ұлттық экономика министрі, Жаслан Мәдиев премьер-министрдің орынбасары - цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрі қызметтерін атқаруды жалғастырады.
Естеріңізге сала кетсек, 28 тамызда Қазақстан Үкіметі өз өкілеттігін тоқтатқан болатын. Үкімет мүшелері жаңа құрам жасақталғанға дейін өз міндеттерін атқаруды жалғастырды.
Бұған дейін Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Үкімет құрамында кадрлық өзгерістер болатынын хабарлап, бұл өзгерістер Үкімет жұмысына жаңа серпін беретіндігін мәлім еткен болатын.
Ақпаратты пайдаланған жағдайда Kazakhstan Today ақпараттық агенттігіне гиперсілтеме жасау міндетті. Kazakhstan Today Ақпараттық агенттігінің материалдарына авторлық құқық.
Құрылтай, Ұлттық қор және цифрландыру: Қазақстанның жаңа күн тәртібі неге негізделеді
Сурет: ЖИ
Тамыздың II жартысында Қазақстан саяси өзгерістерден оларды іс жүзінде жүзеге асыру кезеңіне өтті. Жаңа бір палаталы Құрылтайға сайлау заң шығарушы биліктің жаңа құрылымын қалыптастырса, Үкімет 2027-2029 жылдарға арналған экономика мен бюджеттің негізгі параметрлерін айқындады. Ал энергетиканы қысқа дайындау және Digital Qazaqstan жобасын іске қосу инфрақұрылымдық және технологиялық басымдықтарды белгіледі. Бұл ретте бір мезетте жаңғыртуды қаржыландыру және бюджет тапшылығын қысқарту қажеттілігі мемлекеттік жоспарлардың экономикалық өсім қарқынына және Ұлттық қор ресурстарына тәуелділігі сақталуда.
Саясат: жаңа Құрылтай және экономикалық дипломатия
Басты саяси оқиға 23 тамызда өткен бір палаталы Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы болды.
Дауыс беру қарсаңында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Халық Конституциясы күшіне енгеннен кейін сайлау "жаңа реформалардың басталу нүктесіне" айналып, қазіргі Қазақстан тарихындағы жаңа кезеңді ашатынын мәлімдеді. Сайлау алдындағы үндеуінде Мемлекет басшысы сайлау науқанын мазмұнды, ашық, бәсекелі және өркениетті деп сипаттады.
ОСК-ның ресми қорытындысы бойынша, "Әділет" партиясы 71,17% дауыс жинап, 145 депутаттық мандаттың 110-ына ие болды. "Ауыл" 10 орын, Respublica - 9, "Ақ жол" және ОСДП - 8 мандаттан алды. ҚХП мен "Байтақ" бес пайыздық межеден өте алмады.
Осылайша, жаңа Құрылтай көппартиялық өкілдікті сақтап қалды, алайда 145 мандаттың 110-ы бір саяси күштің қолына шоғырланды. Мұндай құрылым ең ірі партияға парламенттік тұрақты көпшілікке ие болуға мүмкіндік береді және сонымен бірге қалған төрт партияның заң шығару үдерісіндегі пікірталас пен парламенттік бақылауда қандай рөл атқаратынының маңызын арттырады.
Бұл кезеңде сыртқы саяси күн тәртібі Қазақстанның экономикалық мүдделерімен барған сайын тығыз байланыса түсті. Сыртқы істер министрі Ермек Көшербаев шетелдік серіктестермен екіжақты байланыстар сериясын жалғастырды.
21 тамызда Әзербайжан елшісі Алимирзмин Аскеровпен кездесуде ынтымақтастықтың өзекті мәселелері және екі мемлекеттің стратегиялық әріптестігі мен одақтастығын одан әрі нығайту мәселелері талқыланды. Тараптар сауда-экономикалық және инвестициялық өзара іс-қимылға, сондай-ақ Транскаспий халықаралық көлік бағытын дамытуға ерекше назар аударды.
19 тамызда Көшербаев Нидерландтың Сыртқы істер министрі Том Берендсенмен телефон арқылы сөйлесті. Келіссөздердің негізгі тақырыптары сауда-экономикалық және инвестициялық ынтымақтастық, бірлескен жобалар және халықаралық кеме қатынасы мәселелері болды.
Бұл байланыстар сериясы саяси күн тәртібінің екі параллель бағытта дамып отырғанын көрсетеді: ел ішінде институционалдық қайта құрудың кезекті кезеңі аяқталса, сыртқы саясатта экономикалық, көлік және инвестициялық мәселелер маңызды орын алып отыр.
Экономика: 5%-дан жоғары өсім және тапшылықты қысқарту
Негізгі экономикалық оқиғалардың бірі 2027-2029 жылдарға арналған орта мерзімді бағдарларды қалыптастыру болды. 25 тамызда Үкімет әлеуметтік-экономикалық даму болжамы мен республикалық бюджет жобасын қарады.
Базалық сценарий ЖІӨ-нің орташа жылдық нақты өсімін 5%-дан жоғары деңгейде болуын көздейді. Экономиканың номиналды көлемі 2027 жылғы 199,3 трлн теңгеден 2029 жылы 245 трлн теңгеге дейін ұлғаюы тиіс.
Сонымен қатар, бюджет теңгерімсіздігін айтарлықтай қысқарту көзделген. Республикалық бюджет тапшылығын 2027 жылғы ЖІӨ-нің 2,3%-ынан 2029 жылы 0,4%-ға дейін, мұнайлық емес тапшылықты 5,3%-дан 2,5%-ға дейін төмендету жоспарланып отыр. Осы кезеңде бюджет кірістері 19,9 трлн теңгеден 23,4 трлн теңгеге дейін өсуі тиіс.
Осылайша, алдағы үш жылдағы бюджет саясаты кірістердің өсуі мен тапшылықты кезең-кезеңімен қысқарту үйлесіміне негізделетін болады. Алайда, мемлекеттің Ұлттық қордан айтарлықтай көлемде қаржыландырылуы сақталып отыр.
Ұлттық қордан кепілдендірілген трансферт 2027 және 2028 жылдары 2,43 трлн теңгеден, ал 2029 жылы 2 трлн теңгені құрайды.
Сонымен қатар, Үкімет Ұлттық қордағы жинақтардың өсуін болжап отыр. Жалпы түсімдер 2027 жылы 5,1 трлн теңге, 2028 жылы 5,5 трлн теңге және 2029 жылы 5,7 трлн теңге деңгейінде болады деп күтілуде.
Қорға түсетін таза түсімдер 2027 жылы 0,5 трлн теңге, 2028 жылы 1,4 трлн теңге және 2029 жылы 2 трлн теңге көлемінде болжануда. Болжамға сәйкес, Ұлттық қордың валюталық активтері 2027 жылғы 65,2 млрд доллардан 2029 жылы 70,6 млрд долларға дейін өседі.
Бұл параметрлер орта мерзімді бюджет моделінің негізгі қайшылығын көрсетеді. Мемлекет тапшылықты қысқартуды және сонымен қатар инвестициялық шығыстардың едәуір көлемін сақтауды көздеп отыр. Сондықтан бұл құрылымның тұрақтылығы экономикалық өсім қарқынына, мұнайлық емес кірістердің ұлғаюына және қаржыландырылатын жобалардың қосымша экономикалық нәтиже қалыптастыру қабілетіне байланысты болады.
Қоғам: инфрақұрылым және цифрлық трансформация
Қоғамдық күн тәртібінде жылыту маусымына дайындық маңызды орын алды. Энергетикалық және коммуналдық инфрақұрылымның жағдайы мектептер, ауруханалар және басқа да әлеуметтік нысандардың жұмысына тікелей әсер ететін фактор болып қала береді.
2026 жылы электр станцияларында тоғыз энергоблокты, 55 қазандықты және 51 турбинаны жөндеу жоспарланған. Электр станцияларын жөндеу бағдарламаларын қаржыландыру 384 млрд теңгеге жетіп, өткен жылмен салыстырғанда 9%-ға артты.
25 тамыздағы жағдай бойынша білім беру нысандарының жылыту маусымына дайындығы 98%-ға жетті: 10 913 мекеменің 10 693-і дайындалды. Денсаулық сақтау саласында 5394 нысанның 5281-і дайындалды - бұл да 98%.
Бұл көрсеткіштер базалық инфрақұрылымды қамтамасыз етуге жыл сайын жұмсалатын шығындардың ауқымын көрсетеді. Бұл салада мемлекеттік саясат жаңа нысандар салуға ғана емес, сонымен қатар, қолданыстағы энергетикалық және әлеуметтік жүйелердің тұрақты жұмысын қамтамасыз етуге бағытталған.
Сонымен бірге, Үкімет цифрлық бағытты күшейтіп отыр. 26 тамызда 2029 жылға дейінгі Digital Qazaqstan жалпыұлттық стратегиясын іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспары бекітілді.
Құжат үш бағыт бойынша - азаматтардың, бизнестің және экономиканың мүддесі үшін, сондай-ақ, мемлекеттік аппаратта цифрлық шешімдер мен жасанды интеллекті енгізуді көздейді.
Осылайша, инфрақұрылымды жаңғырту бірден екі бағытта жүзеге асырылуда. Біріншісі - энергетика мен коммуналдық жүйелердің физикалық инфрақұрылымын жаңартумен байланысты болса, екіншісі - цифрлық инфрақұрылымды қалыптастыруды және экономика мен мемлекеттік басқаруда жасанды интеллектіні кеңінен қолдануды көздейді.
Жаңғырту - ортақ міндет
Тамыздың екінші жартысындағы оқиғалар саяси, экономикалық және технологиялық шешімдердің жаңғыртудың ортақ міндеті төңірегінде барған сайын бірігіп келе жатқанын көрсетеді.
Сайлау жаңа Құрылтайдың жұмыс істеуі үшін институционалдық негіз қалыптастырды. Орта мерзімді бюджет мемлекеттің 2027-2029 жылдардағы қаржылық мүмкіндіктерін айқындайды. Энергетикалық инфрақұрылымды жөндеу және Digital Qazaqstan осы ресурстарды пайдаланудың екі бағытын - базалық жүйелерді қолдау және технологиялық жаңғыртуды көрсетеді.
Сонымен қатар, ішкі міндеттер сыртқы экономикалық ынтымақтастықпен барған сайын тығыз байланысып келеді. 26 тамызда Премьер-министр Олжас Бектенов Сингапурдың аға министрі Ли Сянь Лунмен келіссөз жүргізді.
Кездесу қорытындысы бойынша екі құжатқа қол қойылды. Біріншісі - Су ресурстары және ирригация министрлігі мен Singapore Cooperation Enterprise арасындағы "Қалалық су ресурстары мен қалдықтарды тұрақты басқару саласындағы көшбасшылық" әлеуетін арттыру бағдарламасы бойынша келісім.
Екіншісі - Middle Corridor Multimodal Ltd пен Singapore Cooperation Enterprise арасындағы мультимодальды тасымалдар, саудаға жәрдемдесу және цифрландыру салаларындағы өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы меморандум.
Екі ел арасындағы экономикалық ынтымақтастық көрсеткіштері де өсімді көрсетіп отыр. 2026 жылдың I жартыжылдығында Қазақстан мен Сингапур арасындағы тауар айналымы 777 млн долларға жетіп, 2,5 есеге өсті. 2025 жылы Сингапурдан Қазақстанға келген тікелей инвестициялардың жалпы көлемі шамамен 1,5 млрд долларды құрады.
Қол қойылған құжаттардың мазмұны сыртқы экономикалық саясаттың ішкі басымдықтармен практикалық байланысын көрсетеді. Су ресурстарын басқару су қауіпсіздігі мен агроөнеркәсіптік кешеннің тұрақтылығына тікелей әсер етсе, мультимодальды тасымалдар мен цифрландыруды дамыту Орта дәліздің мүмкіндіктері мен Қазақстанның транзиттік әлеуетіне ықпал етеді.
Сонымен бірге, бюджет параметрлері бұл модельдің шектеулерін көрсетеді. Мемлекет экономикалық өсімді 5%-дан жоғары деңгейде ұстап тұруды, инфрақұрылымдық жобалар мен цифрлық трансформацияны қаржыландыруды, сондай-ақ, бюджет тапшылығын ЖІӨ-нің 2,3%-ынан 0,4%-ына дейін, ал мұнайлық емес тапшылықты 5,3%-дан 2,5%-ға дейін қысқартуды жоспарлап отыр.
Ұлттық қордан түсетін елеулі трансферттердің сақталуы мемлекеттің бюджеттік мүмкіндіктерін қолдайды, дегенмен, бұл ретте бюджеттің өзіндік кіріс базасын кеңейту мәселесін алға шығарады. Сол себепті жаңғыртудың нәтижелілігі мемлекеттік шығыстардың көлеміне ғана емес, инфрақұрылымдық және цифрлық инвестициялардың өнімділікті арттырып, экономикалық өсудің қосымша көздерін қалыптастыра алуына байланысты болмақ.
Түйін
Тамыздың екінші жартысы жаңа саяси архитектураны қалыптастырудан оны экономикалық және институционалдық тұрғыдан толықтыруға көшу кезеңін белгіледі. Құрылтайға сайлау саяси реформаның кезекті кезеңін аяқтаса, 2027-2029 жылдарға арналған болжам келесі кезеңнің негізгі қаржылық бағдарларын айқындады.
Бұл ретте міндеттердің ауқымы айтарлықтай болып отыр. Мемлекет бюджет және мұнайлық емес тапшылықты қысқартумен қатар, энергетикалық және коммуналдық инфрақұрылымды қаржыландыруы, цифрлық технологияларды дамытуы және инвестициялық белсенділікті сақтауы тиіс.
Сыртқы экономикалық ынтымақтастық осы саясаттың қосымша құралына айналып келеді. Әзербайжан және Нидерландпен байланыстар, сондай-ақ, Сингапурмен жасалған нақты келісімдер Қазақстанның халықаралық күн тәртібінде көлік, инвестициялар, технологиялар мен инфрақұрылымның маңызы артып келе жатқанын көрсетеді.
Таңдалған бағыттың тұрақтылығы саяси жаңғыртуды экономикалық нәтижелермен: мұнайлық емес кірістердің өсуімен, өнімділіктің артуымен, инфрақұрылымның дамуымен және бюджет қаржыландыруының Ұлттық қор трансферттеріне тәуелділігін біртіндеп төмендетумен байланыстыра алу қабілетіне байланысты болады.
Kazakhstan Today
Ақпаратты пайдаланған жағдайда Kazakhstan Today ақпараттық агенттігіне гиперсілтеме жасау міндетті. Kazakhstan Today Ақпараттық агенттігінің материалдарына авторлық құқық.
Алғашқы Құрылтай сайлауы: дауыс беру, байқаушылар және қорытынды
Қазақстанда 23 тамыз күні жаңа бір палаталы парламент - Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы өтті. 145 депутаттық мандат үшін жеті саяси партиядан 545 кандидат бақ сынады. Депутаттардың өкілеттік мерзімі бес жылды құрайды.
Сайлаушылар тізіміне 12 605 788 адам енгізілген. Сайлауды өткізу үшін заңда көзделген 1 пайыздық резервті ескере отырып, 12 731 847 бюллетень дайындалған болатын.
Дауыс беру бүкіл ел бойынша ұйымдастырылған сайлау учаскелерінде өтті. Оған әртүрлі буын мен кәсіп өкілдері қатысты. Сайлау учаскелеріне жастар мен зейнеткерлер, отбасылар, қоғам және мемлекет қайраткерлері, спортшылар мен мәдениет өкілдері келді.
Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев та сайлауда өз дауысын берді. Сондай-ақ, дауыс беруге Үкімет мүшелері, саясаткерлер және басқа да мемлекет қайраткерлері қатысты.
Мәнерлеп сырғанаудан 2026 жылғы Олимпиада чемпионы Михаил Шайдоров та сайлауға келіп, өз дауысын берді.
Өңірлерде көптеген қазақстандық сайлау учаскелеріне отбасыларымен келді, кейбірі ұлттық киім киді. Сайлауға алғаш рет қатысқан жастар да, аға буын өкілдері де белсенділік танытып, дауыс берді.
Дауыс беруге қатысушылардың кейбірі ерекше костюмдерді таңдаған. Алматыда Жарас Наурызбаев пен Наргиз Лесбекова сайлау учаскесіне Одиссей мен Пенелопаның образында келді. Тағы екі сайлаушы футболшылар Лионель Месси мен Криштиану Роналдудың бойтұмар костюмдерін киіп келді.
Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлау барысын халықаралық байқаушылар қадағалады. Қазақстанға шет мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың өкілдері келіп, сайлау учаскелерінде жұмыс істеді және дауыс берудің барлық негізгі кезеңдерін бақылады.
Қазақстан СІМ басшысы атап өткендей, халықаралық қоғамдастықтың сайлауға қызығушылығы жоғары болды. Іс жүзінде барлық ірі халықаралық ұйымдар мен жетекші мемлекеттер республикаға өз өкілдерін жіберді.
"Мұндай сайлаулар халықаралық қоғамдастық үшін әрдайым қызығушылық тудырады. Байқаушылардың санын өздеріңіз көріп отырсыздар, 700-ден астам адам тіркелді", - деді министр.
Күні бойы халықаралық миссиялар сайлау учаскелерін аралап, дауыс беруді ұйымдастыру барысымен және комиссиялардың жұмысымен танысты. Байқаушылар сайлау рәсімдерінің сақталуын, үдерістің ашықтығын, сондай-ақ азаматтар үшін жасалған жағдайларды бағалады.
Байқау қорытындысы бойынша халықаралық миссиялардың өкілдері сайлаудың ұйымдастырылуына оң баға беріп, сайлау үдерісінің ашықтығын атап өтті. Олар сондай-ақ халықтың әртүрлі топтары үшін дауыс берудің қаншалықты қолжетімді болғанына ерекше назар аударды.
Атап айтқанда, Түркі мемлекеттері Парламенттік ассамблеясының өкілдері сайлаушылардың барлық санаттарының сайлауға қатысуына мүмкіндік жасау бағытында атқарылған жұмыстарды атап өтті.
"Миссия әйелдердің, жастардың және жүріп-тұруы шектеулі азаматтардың сайлауға қатысуын қамтамасыз ету үшін Орталық сайлау комиссиясы мен сайлау органдарының атқарған жұмыстарын ерекше атап өтеді", - деді халықаралық байқаушыларға жәрдемдесу орталығында өткен брифингте Түркі мемлекеттері Парламенттік ассамблеясы миссиясының басшысы, Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісінің депутаты Осман Местен.
Миссия басшысы сондай-ақ сайлау комиссияларының азаматтардың дауыс беруге тең қолжетімділігін қамтамасыз ету үшін қабылдаған шараларына жоғары баға берді. Оның бағалауынша, сайлау учаскелерінде халықтың әртүрлі топтары өкілдерінің сайлауға қатысуы үшін қажетті жағдайлар жасалған.
KontrolerINFO басылымының бас редакторы Анджей Казимерский (Польша) Құрылтай депутаттары сайлауындағы сайлау үдерісінің барысы туралы пікірін білдірді.
"Адамдар дауыс беруге міндетті болғандықтан емес, өздері қалағандықтан барды. Мен дауыс берген адамдармен сөйлестім, кейбірінен сайлауға не үшін келгендерін және бұл сайлаудан не күтетіндерін сұрадым. Барлығы жақсы өмір сүргісі келеді, елдің дамығанын, ілгерілеу болғанын, бүкіл әлемдегідей болғанын қалайды. Менің ойымша, Қазақстанда қазірдің өзінде солай", - деп атап өтті спикер.
ТМҰ бас хатшысының орынбасары Нуру Гулиев миссияның 32 сайлау учаскесіне барғанын және олардың жұмысына қатысты ешқандай заңбұзушылық немесе араласу фактілерін анықтамағанын хабарлады. Оның айтуынша, азаматтардың еркін ерік білдіруін қамтамасыз ету үшін барлық қажетті шаралар қабылданған.
Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Құрылтай сайлауының сәтті әрі мінсіз ұйымдастырылғанын атап өтті. Ол қазақстандықтарға азаматтық белсенділігі үшін алғыс айтып, халықаралық байқаушылар мен Орталық сайлау комиссиясының жұмысын атап өтті.
"Осы мүмкіндікті пайдалана отырып, азаматтық белсенділік танытып, жаңғыру стратегиямызды қолдағаны үшін барша халқымызға шынайы алғысымды білдіргім келеді. Сайлау кезінде байқаушылар тобы, соның ішінде халықаралық байқаушылар өте тиімді жұмыс атқарды. Оларға зор ризашылығымды білдіремін. Сонымен қатар Орталық сайлау комиссиясы мүшелерінің атқарған ауқымды жұмысы жоғары бағаға лайық", - деді президент.
25 тамызда Орталық сайлау комиссиясы Қазақстан Республикасы Құрылтайы депутаттарының сайлауындағы дауыс берудің түпкілікті нәтижелерін жариялады.
"Әділет" партиясы 71,17% немесе 6 528 948 сайлаушының дауысын жинап, сенімді түрде жеңіске жетті. Партия 145 депутаттық мандаттың 110-ын, яғни жаңа парламенттегі орындардың төрттен үшінен астамын иеленді.
Екінші нәтижені "Ауыл" партиясы көрсетті - 6,26% немесе 574 621 дауыс. Партия қанжығасында 10 мандаттық орын бар.
Respublica партиясына 509 631 сайлаушы немесе 5,56% дауыс берген. Партия Құрылтайдан 9 орын алады.
Тағы екі партия сайлау межесінен аз ғана басымдықпен өтті. "Ақ жол" 5,21% (478 083 дауыс) жинап, 8 мандат алса, Жалпыұлттық социал-демократиялық партияны сайлаушылардың 5,11%-ы (469 058 дауыс) қолдап, бұл партия да 8 орынға ие болды.
Осылайша, сайлауда жеңіске жеткен партиядан бөлек, төрт партия жалпы саны 35 мандат алса, "Әділет" 110 мандатқа ие болды.
Қазақстан Халық партиясы 3,11% немесе 285 395 дауыс, "Байтақ" 1,07% немесе 97 751 дауыс жинады.
Сайлаушылардың тағы 2,51%-ы "Бәріне қарсымын" нұсқасын таңдаған.
Енді партиялар алған мандаттарын партиялық тізімдерге енгізілген кандидаттар арасында бөлуі тиіс. Мұны сайлау қорытындылары белгіленген күннен бастап бес күннен кешіктірмей жасау қажет.
Жалпы сайлауды ұйымдастыруға Үкімет резервінен 34,3 млрд теңге бөлінді.
Ақпаратты пайдаланған жағдайда Kazakhstan Today ақпараттық агенттігіне гиперсілтеме жасау міндетті. Kazakhstan Today Ақпараттық агенттігінің материалдарына авторлық құқық.
Экономикалық дипломатия және өнеркәсіптік өсім: Қазақстан тұғырын нық бекітуде
Сурет: Kazakhstan Today
Тамыз айының алғашқы жартысында Қазақстан ішкі өндірісті кеңейтумен қатар сыртқы экономикалық ұстанымдарын да нығайта түсті. Сыртқы істер министрі Ермек Көшербаевтың еуропалық және америкалық серіктестермен жүргізген келіссөздері, Каспий құбыр консорциумы төңірегіндегі дипломатиялық жұмыс, машина жасау, химия және тамақ өнеркәсібіндегі өсім мемлекеттік саясаттың сыртқы экономикалық қауіпсіздікті өнеркәсіпті әртараптандыру міндеттерімен барған сайын тығыз байланыстырып отырғанының куәсі. Сонымен бірге екі таңбалы инфляция мен мұнай секторы рөлінің сақталуы бұл модельдің тұрақтылығын әлі де шектеп отыр.
Саясат: экономикалық мүдделік сыртқы дипломатияның бір бөлігі
Тамыз айының алғашқы жартысындағы сыртқы саясаттың күн тәртібіндегі негізгі мәселелердің бірі Қазақстанның энергетикалық және экспорттық мүдделерін қорғау болды. Бұл жұмыста Қазақстан мұнайын экспорттаудың негізгі бағыты саналатын Каспий құбыр консорциумының төңірегіндегі жағдай ерекше орын алды.
Сыртқы істер министрі Ермек Көшербаев еуропалық серіктестермен жүргізген келіссөздер барысында КҚК жұмысының тұрақтылығына қатысты мәселені дәйекті түрде көтерді. Энергетикалық ынтымақтастық пен энергия ресурстарын жеткізетін халықаралық инфрақұрылымның тұрақтылығы Румынияның сыртқы істер министрі Оана Цоюмен, Грекия сыртқы істер министрі Георгиос Герапетритиспен, Еуропалық одақтың сыртқы істер және қауіпсіздік саясаты жөніндегі жоғары өкілі Кая Калласпен және Австрия сыртқы істер министрі Беате Майнль-Райзингермен талқыланды.
Бірқатар дипломатиялық байланыстар КҚК мәселесіне қатысты жекелеген жағдайларға әрекет ету аясынан біртіндеп шығып, Қазақстанның экономикалық дипломатиясының дербес бағытына айналып келе жатқанын көрсетеді. Бағыттың тұрақтылығы мұнай экспортының көлеміне, валюталық түсімдерге және бюджет кірістеріне тікелей әсер етеді. Сондықтан, оның үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету қатарынан сыртқы саясат пен экономикалық қауіпсіздік мәселелеріне айналуда.
АҚШ-пен өткен келіссөздер де маңызды оқиға болды. Ермек Көшербаев АҚШ-тың Мемлекеттік хатшысының Оңтүстік және Орталық Азия істері жөніндегі көмекшісі Пол Капурмен кездесті. Тараптар энергетика, аса маңызды минералдар, озық технологиялар, цифрландыру, көлік және инвестицияларды практикалық ынтымақтастықтың негізгі бағыттары ретінде белгіледі.
Қасым-Жомарт Тоқаев шақырылған Майамидегі G20 саммитіне дайындық бұл өзара іс-қимылдың маңызын арттыра түседі.
Ішкі саясаттың күн тәртібі Құрылтай депутаттарының сайлауына дайындыққа бағытталды. Орталық сайлау комиссиясы дауыс беруді ұйымдастыруды, сайлаушылар тізімдерімен жұмыс істеуді, халықаралық байқаушыларды аккредиттеуді және сайлау науқанының басқа да рәсімдерін жалғастырды.
Осылайша, тамыздың алғашқы жартысындағы саяси күн тәртібі екі үдерістің - ел ішіндегі парламент сайлауына дайындық пен сыртқы саясаттың экономикалық құрамдасын күшейтудің ықпалымен қалыптасты. Көшербаев жүргізген келіссөздер топтамасы энергетика, экспорттық бағыттар, инвестициялар мен технологиялар мәселелерінің Қазақстанның халықаралық дипломатиясында барған сайын маңызды орын алып келе жатқанын көрсетеді.
Экономика: шикізаттық шектеулер аясындағы өңдеу өнеркәсібінің өсімі
Жеті айдағы экономикалық көрсеткіштер шикізат және өңдеу сегменттерінің әртүрлі серпінін көрсетеді. Атап айтқанда, осы кезеңде Қазақстанда 53,2 млн тонна мұнай өндірілді. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңіндегі көрсеткіштің 91,1%-ын құрайды. Сонымен қатар, 2026 жылдың сегіз айының қорытындысы бойынша мұнай өндіру көлемін 60 млн тоннадан асыру жоспарланып отыр.
Машина жасау өнеркәсіптік өсімнің негізгі қозғаушы күштерінің бірі болып қала бермек. Саладағы өндіріс 22%-ға, автомобиль жасау 29,9%-ға өсті. Жеті айда 102 870 жеңіл автомобиль шығарылды. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 36%-ға артық. Сондай-ақ, 1612 автобус өндірілді, бұл былтырғы сәйкес кезеңдегі көрсеткіштен 18%-ға жоғары.
Химия өнеркәсібі де жоғары серпін көрсетті. Саладағы нақты көрсеткіш индексі 126,9%-ды құрады.
Бұл көрсеткіштер экономиканың шикізаттық емес өндіріс шегінің кеңейіп келе жатқанын аңғартады. Машина жасау, автомобиль жасау және химия өнеркәсібі өңдеу деңгейі жоғары салаларға жатады әрі құрамдас бөлшектерге, логистикаға, білікті кадрлар мен технологиялық шешімдерге қосымша сұраныс қалыптастырады.
Агроөнеркәсіптік кешенде де оң серпін сақталды. Жеті айда ауыл шаруашылығы 5%-ға, ал тамақ өнеркәсібі 13,9%-ға өскен.
Жыл соңына дейін ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу бойынша жалпы құны 122,4 млрд теңге болатын 33 жобаны жүзеге асыру жоспарланып отыр. Өңдеу көлемін кеңейту экономиканы әртараптандыру үшін ғана емес, ішкі нарық үшін де маңызды. Өйткені отандық өндірістің ұлғаюы азық-түлік ұсынысын біртіндеп арттыра алады.
Алайда инфляция экономиканы шектейтін негізгі факторлардың бірі болып қала береді. Шілде айында жылдық инфляция 10,2%-ды, айлық инфляция 0,6%-ды құрады. Бір жылда азық-түлік тауарлары 10,1%-ға, азық-түлікке жатпайтын тауарлар 11,7%-ға, ақылы қызметтер 9,2%-ға қымбаттады.
Осылайша, ішкі өндірістің кеңеюі әлі де жоғары баға қысымы сақталған жағдайда жүріп жатыр. Бұл өнеркәсіптік саясаттың бір мезгілде екі міндетті шешуі керектігін көрсетеді, яғни тауарлар ұсынысын арттыру және тұтынушылық сұранысқа қосымша қысым түсірмей, инвестициялық белсенділікті қолдау.
Мұндай жағдайда еңбек өнімділігін арттыру, өндірісті жергіліктендіру және ел ішіндегі өңдеу тереңдігін ұлғайту ерекше маңызға ие болады.
Мәдени мұра мен жаңа форматтар арасындам қоғам
Тамыз айының алғашқы жартысындағы қоғамдық күн тәртібінде мәдени және жастар жобалары елеулі орын алды.
6-9 тамыз аралығында Астанада Comic Con Astana 2026 фестивалі өтті. Фестивальдің халықаралық қонақтары қатарында Николай Костер-Вальдау, Пол Андерсон, Иньяки Годой және Таз Скайлар болды.
Іс-шара бағдарламасына сәйкес, актерлердің жанкүйерлермен кездесулері, сұрақ-жауап сессиялары, қолтаңба тарату және фотосессия, концерттер, сондай-ақ суретшілердің, блогерлердің, косплейшілер мен цифрлық контент жасаушылардың қатысулары қамтамасыз етілді.
Жүлде қоры 20 млн теңгені құраған халықаралық косплей байқауы жеке бағыт ретінде ұйымдастырылды.
Іс-шараның ауқымы Қазақстанда заманауи мәдени және ойын-сауық форматтарының да одан әрі дамып келе жатқанын көрсетеді. Мұндай халықаралық фестивальдер креативті индустрияны, оқиғалық туризмді және қала экономикасын дамытуға ықпал етуі мүмкін.
10 тамызда Қазақстанда жаппай Абай күні атап өтілді. Елімізде ақын әрі ойшылдың мұрасына арналған мәдени, білім беру және ағартушылық іс-шаралар өтті.
Жастар күн тәртібі Астанадағы JASTAR DAY фестивалі аясында жалғасты. Іс-шара еліміздің түрлі өңірінен 3 мыңға жуық жастың басын біріктірді.
Жастар бастамаларын қолдау құралдарының бірі - Президенттің бастамасымен 2021 жылы тағайындалған "Тәуелсіздік ұрпақтары" гранты болды. 2026 жылы "Ғылым", "Мәдениет", "Ақпараттық технологиялар", "Бизнес", "Медиа" және "Волонтерлік" атты алты бағыт бойынша әрқайсысы 3 млн теңгені құрайтын 30 грант беру көзделген.
Осылайша, аталған кезеңдегі қоғамдық күн тәртібі дәстүрлі мәдениет пен жастарға арналған заманауи форматтарды ұштастырды. Абай күні, Comic Con Astana және жастар жобалары мәдени саясаттың әртүрлі бағыттарын білдіреді. Дегенмен оларды түрлі аудиторияларды қоғамдық және мәдени өмірге тарту арналарының кеңеюі біріктіреді.
Экономикалық тұрақтылық ортақ міндет ретінде
Тамыз айының алғашқы жартысындағы оқиғалар Қазақстанның сыртқы саясаты мен өнеркәсіптік дамуы экономикалық тұрақтылықты арттыру міндетімен барған сайын тығыз ұштасып келе жатқанын көрсетті.
Ермек Көшербаевтың еуропалық серіктестермен энергетика мәселелері бойынша жүргізген келіссөздер топтамасы Қазақстанның экспорттық мүдделерін қорғау үшін дипломатиялық мүмкіндіктерді пайдалануға деген ұмтылысын көрсетеді. Мұнай инфрақұрылымының тұрақтылығы экспорт көлемімен, валюталық түсімдермен және бюджет кірістерімен тікелей байланысты.
Сонымен қатар, ел ішінде өңдеу деңгейі жоғары салалардағы өндіріс көлемі де кеңейіп келеді. Машина жасаудың 22%-ға, химия өнеркәсібінің 26,9%-ға және тамақ өнеркәсібінің 13,9%-ға өсуі өндіруші сектордан тыс кеңірек өндірістік контур қалыптасып жатқанын көрсетеді.
Алайда шикізатқа тәуелділіктің айтарлықтай төмендегені туралы айтуға әлі ерте. Мұнай өндіру серпіні жалпы экономикалық көрсеткіштерге әлі де елеулі ықпал етіп келеді, ал экспорттық инфрақұрылымның жағдайы макроэкономикалық тұрақтылық факторларының бірі болып қала береді.
Инфляция да қосымша шектеу болып отыр. Тұтыну бағалары жылдық мәнде 10,2%-ға өскен жағдайда өндіріс көлемінің артуы халықтың сатып алу қабілетінің дәл сондай деңгейде жақсаруына өздігінен кепілдік бермейді. Сондықтан, экономиканы одан әрі әртараптандыру өнім шығарудың нақты көлемін арттырумен қатар, еңбек өнімділігін жоғарылатуды, бәсекелестікті дамытуды және өндірістік әрі логистикалық шығындарды азайтуды талап етеді.
Қорытынды
Тамыз айының алғашқы жартысы Қазақстанның мемлекеттік саясатындағы экономикалық мазмұнның қарқын алғанын көрсетті. Сыртқы саясатта бұл Ермек Көшербаевтың энергетика және экспорттық инфрақұрылым мәселелері жөніндегі келіссөздер топтамасынан, сондай-ақ АҚШ-пен аса маңызды минералдар, технологиялар мен инвестициялар салаларындағы диалогті дамытудан көруге болады. Ел ішінде бұл бағыт машина жасау, автомобиль жасау, химия және тамақ өнеркәсібінің өсіміне сүйенеді.
Сонымен бірге экономикада бірқатар жүйелі шектеулер сақталып отыр. Мұнай секторы мен экспорттық инфрақұрылымның жағдайы макроэкономикалық көрсеткіштерге айтарлықтай ықпал етуді жалғастыруда. Ал, 10,2% деңгейіндегі жылдық инфляция өнеркәсіптік өсімнің ішкі нарыққа беретін әсерін шектейді.
Сондықтан қазіргі бағыттың нәтижелілігі жекелеген өндірістік көрсеткіштермен емес, экспорттық мүдделерді бір мезгілде қорғау, қосылған құны жоғары өнім шығаруды кеңейту, еңбек өнімділігін арттыру және ішкі баға қысымын тежеу қабілетімен айқындалады.
Белсенді экономикалық дипломатия мен шикізаттық емес өндірістің біртіндеп кеңеюі Қазақстан экономикасының анағұрлым тұрақты әрі әртараптандырылған моделін қалыптастырудың негізгі шарттарының біріне айналып келеді.
Kazakhstan Today
Ақпаратты пайдаланған жағдайда Kazakhstan Today ақпараттық агенттігіне гиперсілтеме жасау міндетті. Kazakhstan Today Ақпараттық агенттігінің материалдарына авторлық құқық.