Вакцинаны да дәрі сияқты, дұрыс қабылдау керек - Шарман
Вакцинация - пандемияны жеңе алатын тиімді құрал.
НҰР-СҰЛТАН. 29 НАУРЫЗ - АҚШ-та бірнеше ай бұрын жаппай вакцинация басталды. Қамту 28% құрады. Бір ай ішінде инфекция 3-4% - ға, өлім-жітім шамамен 30% - ға төмендеді, деп хабарлайды KAZAKHSTAN TODAY Орталық коммуникациялар қызметіне сілтеме жасап.
Көптеген адамдар вакцинация шынымен пандемияны жеңе алатын тиімді құрал деп санайды. Жаппай егу науқанының өзі үлкен ынта-жігермен өтеді, адамдардың көбі вакцина алады, кезек бар. 65 жастан асқандарға, созылмалы аурулармен: қант диабетімен, астма, семіздікпен ауыратын адамдарға басымдық беріледі", - деді иммунолог, Қазақстанның Профилактикалық медицина академиясының президенті Алмаз Шарман ОКҚ брифингінде.
Оның айтуынша, "Спутник V" - өте тиімді вакцина, бұл ғылымның үлкен жетістігі. Ол жоғары деңгейде қорғауды қамтамасыз етеді.
Сондықтан ол барлық азаматтарды қалыпты өмірге тезірек оралудың керемет мүмкіндігін пайдалануға шақырады. Бірақ сонымен бірге ол вакцина, кез келген дәрі сияқты, дұрыс қабылдануы керек екенін баса айтты.
Вакцинациядан кейін бірден қауіпсіз аймақта болатыныңызды білдірмейді. Екі дозаны да алу өте маңызды. Сонда ғана ағзада індетті қайта жұқтырудан қорғайтын антиденелер пайда болады. Бірақ әрдайым маска тағып жүру керек. Себебі вакцинадан кейін сіз белгілі бір инфекцияны жұқтыру қаупіне ұшырайсыз. Тіпті вакцинациядан кейін КВИ тасымалдаушысы болуыңыз ықтимал. Сондықтан, ұжымдық иммунитетті қалыптастырмайынша, барлығына сақтық шараларын сақтау, оған байыппен қарау маңызды, сонда ғана біз осы пандемияны еңсере аламыз", - деп сендірді А.Шарман.
Өз кезегінде ҚР ДСМ ҚДСҰО "Санитариялық-эпидемиологиялық сараптама және мониторинг ғылыми-практикалық орталығы" филиалы директорының міндетін атқарушы Манар Смағұлдың айтуынша, көптеген адамдар симптомсыз ауырады, бірақ коронавирустың жаңа штаммдарының белгілері бастапқы штаммның белгілеріне ұқсас: дене қызуының көтерілуі, жөтел және дәм немесе иіс сезу қабілетін жоғалту. Британдық деп аталатын коронавирустың штаммына жөтел, қатты шаршау, тамақ пен бұлшықет ауруы сияқты белгілер тән, бірақ иіс сезбей қалу "қытайлық" түріне қарағанда аз байқалады.
ДДСҰ мәліметтері бойынша, жаңа штаммдардың репродуктивтілігі, яғни адамдарға жұғу қабілеті жоғары, 50% - ға дейін, сондай-ақ "басқа айналымдағы штамдарды тез алмастыру қабілетіне" ие. Британдық штамммен "ауруханаға жатқызу, аурудың ауыр өту және өлім қаупі жоғары". Вирустың мутацияланған жаңа түрлерінің ғана емес, "жабайы" түрлерінің де кеңінен таралуын болдырмау үшін барлық шараларды, соның ішінде вакцинацияны да қабылдау қажет", - деп атап өтті М.Смағұл.
Сондай-ақ, оның айтуынша, 1 сәуірден бастап вакцина алатындардың контингенті кеңейтіліп, әкелінетін дозалардың саны 1 миллионға дейін жеткізіледі.
Сонымен қатар, сарапшы атап өткендей, вакцина тапшылығы тек Қазақстанда ғана емес, бүкіл әлемде байқалады. Вакцинаны негізгі жеткізуші болып табылатын Ресейдің өзінде вакцинациялау науқаны халықтың шамамен 2%-ын қамтиды. Айта кетейік, қолданылатын вакциналар британдық және оңтүстікафрикалық штамдарға қарсы тиімді болып қала береді.
Ақпаратты пайдаланған жағдайда Kazakhstan Today ақпараттық агенттігіне гиперсілтеме жасау міндетті. Kazakhstan Today Ақпараттық агенттігінің материалдарына авторлық құқық.
тақырып бойынша жаңалықтар
Қазақстанда Нипах вирусын жұқтыру жағдайлары тіркелген жоқ
Қазақстан Республикасында Нипах вирусын жұқтыру, сондай-ақ оны ел аумағына әкелу жағдайлары тіркелген жоқ. Қазіргі уақытта елдегі эпидемиологиялық жағдай тұрақты және бақылауда, деп хабарлайды Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің баспасөз қызметінен.
Сонымен қатар, профилактика мақсатында және Үндістандағы Нипах вирусы бойынша эпидемиологиялық жағдайға байланысты ҚР Денсаулық сақтау министрлігі Мемлекеттік шекара арқылы барлық өткізу пункттерінде санитариялық-карантиндік бақылауды күшейтті.
Үндістаннан және ауру тіркелген Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа елдерінен келген адамдарға ерекше назар аударылады. Осы инфекция бойынша қолайсыз елдердің тізбесі тұрақты негізде қайта қаралады және жаңартылады.
Медициналық ұйымдар инфекцияны әкелу мүмкін болған жағдайда дайындыққа келтірілді. Шұғыл медициналық көмек және инфекциялық стационарлар бригадаларының дайындығы қамтамасыз етілді, дәрілік заттардың, жеке қорғану құралдарының және дезинфекциялау құралдарының азайтылмайтын қорлары қалыптастырылды.
Инфекцияның таралуының профилактикасы мақсатында эндемиялық елдерге сапар шегуді жоспарлап отырған азаматтарға жеке профилактика шараларын сақтау және қайтып келгеннен кейін аурудың белгілері пайда болған кезде дәрігерге болу елі туралы хабарлай отырып, дереу медициналық көмекке жүгіну ұсынылады.
Анықтама:
Нипах вирусы зооноздық инфекцияларға жатады және адамдарға жануарлардан, соның ішінде жарқанаттар мен шошқалардан, сондай-ақ жұқтырған адаммен тығыз байланыста болады. Ластанған тағамдар мен сусындар арқылы берілуі мүмкін.
Ауру жоғары температурамен, бас ауруымен, жалпы әлсіздікпен, ал ауыр жағдайларда орталық нерв жүйесінің зақымдалуымен және пневмонияның дамуымен бірге жүруі мүмкін.
Бүгінгі күні Нипах вирусына қарсы арнайы емдеу және мақұлданған вакцина жоқ, медициналық көмек симптоматикалық болып табылады.
Ақпаратты пайдаланған жағдайда Kazakhstan Today ақпараттық агенттігіне гиперсілтеме жасау міндетті. Kazakhstan Today Ақпараттық агенттігінің материалдарына авторлық құқық.
Алматыда ірі заңсыз нысан сот шешімімен бұзылып жатыр
Сурет: gov.kz
Нүсіпбеков көшесі, 51 мекенжайында орналасқан төрт қабатты заңсыз ғимарат бұзылып жатыр. Бұл туралы Алматының Қала құрылысын бақылау басқармасының өкілдері айтты, деп хабарлайды Алматы қаласының әкімдігінің баспасөз қызметінен.
Бұған дейін нысан иесіне қатысты әкімшілік шаралар қабылданып, ғимаратты өз еркімен бұзу туралы нұсқама берілген. Алайда нұсқама талаптары орындалмаған.
2025 жылы 8 мамырда Алматы қаласының Мамандандырылған ауданаралық экономикалық соты Қала құрылысын бақылау басқармасының талап-арызын қанағаттандырып, нысанды бұзу туралы шешім шығарды. Сот шешімі орындалуы үшін Әділет департаментіне жолданған.
Бүгін сот орындаушыларының қатысуымен нысанды бұзу жұмыстары басталды.
Ақпаратты пайдаланған жағдайда Kazakhstan Today ақпараттық агенттігіне гиперсілтеме жасау міндетті. Kazakhstan Today Ақпараттық агенттігінің материалдарына авторлық құқық.
Күн бетінде ең қуатты жарқыл болды
Сурет: Depositphotos
18 қаңтар кешінде тіркелген 2026 жылғы алғашқы қуатты күн жарқылы X1,9 деңгейіне жетті, деп хабарлайды Kazinform агенттігі.
18 қаңтарда Мәскеу уақытымен сағат 21:09-да рентген диапазонындағы 4341 күн дақ тобында (S14E22) 59 минутқа созылған X1.9 жарқылы тіркелді", - делінген Ресейдің Е.К.Федоров атындағы қолданбалы геофизика институтының хабарламасында.
ТАСС агенттігінің хабарлауынша, https://tass.ru/nauka/26180397 X класындағы соңғы жарқыл 8 желтоқсанда тіркелген.
Күн жарқылдары рентген сәулеленуінің қарқындылығына байланысты бес класқа бөлінеді: A, B, C, M және X. Ең төменгі клас, A0.0, Жер орбитасындағы шаршы метрге 10 нановатт рентген сәулелену қарқындылығына сәйкес келеді.
Келесі әріпке өткен кезде қарқындылық он есе артады. Жарылыстар күн плазмасының шығарындыларымен қатар жүруі, олардың бұлттары Жерге жеткенде магниттік дауылдарды тудыруы мүмкін.
Ақпаратты пайдаланған жағдайда Kazakhstan Today ақпараттық агенттігіне гиперсілтеме жасау міндетті. Kazakhstan Today Ақпараттық агенттігінің материалдарына авторлық құқық.
2026 жылы салық режимін қалай таңдауға болады: кәсіпкерлер 1 наурызға дейін хабарлама тапсыруы қажет
Сурет: Depositphotos
2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда жаңа Салық кодексі қолданысқа енгізілді. Соған сәйкес арнаулы салық режимдерінің саны үшке дейін қысқартылды. ҚР Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитеті кәсіпкерлерге қандай режимдер қарастырылғанын және қандай жағдайда 2026 жылғы 1 наурызға дейін салық режимін таңдау туралы хабарлама беру қажет екенін түсіндірді, деп хабарлайды Үкіметтің баспасөз қызметінен.
Жаңа Салық кодексінде келесі үш арнаулы салық режимі көзделген: өзін-өзі жұмыспен қамтығандар үшін; оңайлатылған декларация негізіндегі режим; шаруа және фермер қожалықтары үшін.
Жаңа Салық кодексі аясында арнаулы салық режимдерінің саны қысқартылды, яғни олар үшке дейін оңтайландырылды. Бұған дейін олардың саны жеті болған. Қазіргі таңда үш арнаулы салық режимі қалды. Біріншісі - оңайлатылған декларация негізіндегі арнаулы салық режимі. Екіншісі - өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған арнаулы салық режимі. Үшіншісі - шаруа және фермер қожалықтарына арналған арнаулы салық режимі", - деп атап өтті ҚР ҚМ Мемлекеттік кірістер комитетінің Арнаулы салық режимдерін әкімшілендіру басқармасының басшысы Ерқанат Шыңберген.
Кәсіпкерлер нені білуі тиіс:
Оңайлатылған декларация негізіндегі АСР
Осы режимді қолдануды жоспарлап отырған салық төлеушілер 2026 жылғы 1 наурызға дейін қолданылатын салық салу режимі туралы хабарлама ұсынуы қажет.
Егер көрсетілген мерзімде хабарлама ұсынылмаса, салық төлеушілер 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап автоматты түрде жалпыға бірдей белгіленген салық салу тәртібіне ауыстырылады.
Хабарламаны:
- Салық төлеушінің кабинеті (АЖ СӘИЖ жүйесінде "Құжаттарды тапсыру" - "Қолданылатын салық салу режимі туралы хабарлама" бөлімі).
- "E-Salyq Business" арнайы мобильді қосымшасы арқылы ("Қызмет" - "ЖК салық салу режимін өзгерту" бөлімі).
- Қағаз нұсқада орналасқан жері бойынша МКБ арқылы;
- Банктердің мобильді қосымшалары арқылы (қазіргі уақытта бұл сервис Kaspi Bank қосымшасында "Мемлекеттік қызметтер" - "ЖК реквизиттері мен салық режимін өзгерту" бөлімінде іске асырылған) беруге болады.
Өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған арнаулы салық режиміне көшу
2026 жылғы 1 наурыздан бастап салық органдары 2025 жылы патент негізіндегі АСР немесе арнайы мобильді қосымшасы арқылы АСР қолданған салық төлеушілерді ЖК ретінде есептен автоматты түрде шығарады.
Есептен шығару күні ретінде 2026 жылғы 1 қаңтар танылады, бұл ретте салық төлеушінің есептен шығу туралы өтінішті өз бетінше беру құқығы сақталады.
Егер салық төлеуші қолданылатын салық салу режимі туралы хабарлама тапсырып, өзге режимді таңдаған жағдайда, есептен шығару жүргізілмейді. Бұл ретте өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған АСР қолдана басталған күні ретінде "E-Salyq Business" мобильді қосымшасында алғашқы чек қалыптастырылған күннен танылады.
Шаруа және фермер қожалықтары (ШФҚ) үшін арнаулы салық режиміне көшу
Аталған режимге көшу 2026 жылғы 1 наурызға дейін салық органдары арқылы автоматты түрде жүзеге асырылады және хабарлама тапсыруды талап етпейді.
Ақпаратты пайдаланған жағдайда Kazakhstan Today ақпараттық агенттігіне гиперсілтеме жасау міндетті. Kazakhstan Today Ақпараттық агенттігінің материалдарына авторлық құқық.
Алматы мектептері жаңа платформада қалады: сот Kundelik-тің өтінішін қанағаттандырмады
2026 жылғы 14 қаңтарда Алматының мамандырылған ауданаралық экономикалық сотының ұйғарымы бойынша 2026 жылғы 13 қаңтардағы ұйғарымда кеткен қателер түзетілді, деп хабарлайды Kazinform агенттігі.
Атап айтқанда, 2026 жылғы 14 қаңтардағы МАЭС-тің жаңа ұйғарымына сәйкес, сот талап қоюшының талапты қамтамасыз ету шараларын қолдану туралы өтінішін қанағаттандырудан бас тартты.
Осылайша, сот "Күнделік" ЖШС-нің Алматы қаласының білім беру ұйымдарының BilimClass платформасына көшуіне қандай да бір шектеулер қою туралы өтінішін қабылдамады.
Айта кетейік, соттың бұл ұйғарымын 10 жұмыс күні ішінде Алматы сотында даулауға болады.
Еске салайық, 13 қаңтарда Алматының мамандандырылған ауданаралық экономикалық соты қалалық білім басқармасына, сондай-ақ оған қарасты аудандық бөлімдерге, мектептер мен білім беру ұйымдарына BilimClass платформасына немесе "Күнделік" автоматтандырылған жүйесінің орнына өзге де ақпараттық жүйелерге көшуге, енгізуге, ауыстыруға, тестілеуге немесе пилоттық режимде пайдалануға бағытталған кез келген әрекеттерді жасауға тыйым салған еді.
Бұған дейін Bilim Group қазіргі уақытта Алматыдағы 225 мектеп BilimClass платформасында штаттық режимде жұмысын жалғастырып жатқанын мәлімдеді. Компания дерегінше, оқу үдерісі үздіксіз жүріп жатыр, ал деректердің сақталуы мен пайдаланушылардың ақпараттық қауіпсіздігі толық көлемде қамтамасыз етілген.
Жыл басынан бері қоғамда Алматыдағы жалпы білім беретін мектептердің Kundelik цифрлық білім беру платформасынан BilimClass жүйесіне көшуі қызу талқыланып жатыр.
Ақпаратты пайдаланған жағдайда Kazakhstan Today ақпараттық агенттігіне гиперсілтеме жасау міндетті. Kazakhstan Today Ақпараттық агенттігінің материалдарына авторлық құқық.
Kundelik vs. BilimClass: Алматы мектептерінде электронды күнделік қалай ауысты
Жыл басынан бері қоғамда Алматыдағы жалпы білім беретін мектептердің Kundelik цифрлық білім беру платформасынан BilimClass жүйесіне көшуі қызу талқыланып жатыр. Kazinform агенттігі тілшісі осы мәселенің мән-жайын анықтауға тырысты.
Kundelik ұстанымы
Kundelik компаниясының бас директоры әрі негізін қалаушы Мұхтар Ілиясовтың айтуына қарағанда, 2025 жылғы 26 желтоқсаннан бастап жүйеде күмән тудыратын белсенділік байқалған. Оның сөзінше, бұл- деректерді рұқсатсыз жаппай жүктеу әрекеті және олҚазақстан Республикасының "Дербес деректер және оларды қорғау туралы" заңын өрескел бұзу болып есептеледі.
Спикердің дерегінше, бұл әрекеттер Алматыдағы 219 мемлекеттік мектептің мәліметін қамтыған. Атап айтқанда, шамамен 310 мың оқушының, 220 мыңнан астам ата-ананың және 25 мыңға жуық педагогтің жеке дерегі жүктелген. Олардың ішінде 2018 жылдан бергі сынып журналдары, күнтізбелік-тақырыптық жоспарлар, үлгерім табельдері, сабақ кестелері мен есептік құжаттар бар.
-Әр мектеп бойынша жүктелген деректердің орташа көлемі бүкіл архивтік мәліметтерді қоса алғанда, шамамен 5 Гбболды. Бұл деректер "білім басқармасы мен мектептердің қажеттілігі үшін архивтеу" деген желеумен жүйелі түрде BilimClass платформасына көшірілген,- деді Мұхтар Ілиясов.
Оның айтуынша, мұндай жағдай тек Алматыда тіркелген. Сонымен қатар уәкілетті органдар тарапынан компанияға осы мәселеге қатысты ешқандай ресми хабарлама да, түсіндірме де берілмеген.
Осыған байланысты Kundelik Алматы әкіміне, Президент Әкімшілігіне, ҚР Оқу-ағарту министрлігіне, Ұлттық қауіпсіздік комитетіне, Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Ақпараттық қауіпсіздік комитетіне және Бас прокуратураға ресми өтініштер жолдаған. Алайда сұхбат алынған уақытқа дейін бұл өтініштерге ешбір жауап келіп түспеген.
Kundelik-тің қолданылу географиясы
Компания өкілдері барлық мектеп жүйеге мемлекеттік-жекеменшік әріптестік келісімдері аясында және ҚР Оқу-ағарту министрлігінің Ұлттық білім беру деректер қоры анықтамалығы негізінде тіркелгенін хабарлады.
-Қазіргі уақытта Kundelik Алматыдағы жұмысын жалғастырып жатыр, мұнда жекеменшік мектептердің басым бөлігі біздің платформаны таңдап отыр. Сонымен қатар жүйе Астанада, Шымкентте және Алматы, Жамбыл, Шығыс Қазақстан, Павлодар, Батыс Қазақстан және Атырау облыстарында кеңінен қолданылады. Айта кету керек, Kundelik.kz Алматының мемлекеттік мектептері үшін әлі деқолжетімді,- деді Ілиясов.
Олжоспарлары туралы айтып, компанияның білім басқармасы және мемлекеттік органдардан ресми түсінік алуға ниеті бар екенін жеткізді.
-Қазір заңгерлермен бірге барлық мәселені құқық тұрғысынан шешуге тырысып жатырмыз. Алсервистің барлық желісі қалыпты режимде жұмыс істеп, өңірлердегі білім басқармалары, ҚР Оқу-ағарту және Қаржы министрліктері тарапынан қойылған міндеттерге сай дамуын жалғастырып жатыр,- деді ол.
Петиция және BilimClass реакциясы
Сонымен қатар E-Petition.kz порталында Алматы мектептерінің оқу жылының ортасында жаңа платформаға көшуіне алаңдаушылық білдірген петиция жарияланды. Петиция авторлары цифрлық жүйені оқу процесінің дәл ортасында өзгерту оның тиімділігіне кесірін тигізіп, мұғалімдерге қосымша жүктеме түсіруі және ата-аналар мен оқушылар үшін қолайсыздық тудыруы мүмкін екенін айтып отыр. Сондай-ақ, олардың пікірінше, BilimClass-тың қазіргі нұсқасы бірқатар көрсеткіш бойынша Kundelik-тен төмен көрінеді.
АлBilim Group IT-холдингінің баспасөз қызметі жаңа платформа Алматыдағы 15 мектепте пилоттық режимде сынақтан өткенін хабарлады. Тестілеу нәтижесінде мектеп әкімшілігі мен педагогтер BilimClass жүйесінің талаптарға толық сай келетінін растаған.
-Оқу процесіне кедергі келтірмеу үшін платформаны ауыстыру қысқы демалыс кезінде ұйымдастырылды, алмұғалімдерге жүйені пайдалану бойынша арнайы оқыту жүргізілді. Платформаның негізгі міндеттерінің бірі- күнделікті қайталанып істелетін жұмыстарды автоматтандырып, педагогтердің жұмысын азайту. Сол себепті бұл өзгеріс оларға қосымша ауыртпалық әкелмейді,- деп мәлімдеді компания.
Сонымен қатар мұғалімдер мен ата-аналарды қолдау үшін call-орталық іске қосылып, қажет болған жағдайда онлайн кеңес беру қызметі дежұмыс істеп тұр.
Дербес деректер мәселесі
Bilim Group Kundelik басшысының дербес деректердің рұқсатсыз жүктелгені туралы мәлімдемесіне детүсінік берді.
-Бұл ақпарат шындыққа сәйкес келмейді. Kundelik жүйесінен BilimClass платформасына ешқандай жеке деректер берілген жоқ. Мұнда тек мектептердің ішкі архивтері туралы сөз болып отыр. Деректер үшінші тұлғаларға берілмеген және BilimClass жүйесіне жүктелмеген. Бұл шаралар ең әуелі білім сапасын бақылау департаментіндегі аттестациядан өту үшін қажет болды. Барлық архивтеу жұмысы заң талаптары мен ақпараттық қауіпсіздік нормаларын сақтай отырып жүргізілді,- деп хабарлады компания өкілдері.
Сондай-ақ компания білім басқармасы жеке деректердің таралуы немесе заңсыз берілуі жөніндегі ақпаратты жоққа шығаратын ресми түсінік бергенін атап өтті.
BilimClass пен Kundelik-тің айырмашылығы неде
Bilim Group мәліметінше, BilimClass- отандық платформа, онда қазақстандық білім беру контенті қолданылады және серверлік инфрақұрылым толықтай елаумағында орналасқан.
Платформа мен мобильді қолданба оқушылар, ата-аналар және педагогтер үшін тегін. Мұғалімдер электронды журнал, күнтізбелік-тақырыптық жоспарлау, интерактив сабақтар, бағаларды автоматты есептеу, БЖБ мен ТЖБ каталогтары, чаттар және аналитикалық құралдарды қолданады. Алмектеп басшылығы оқу процесінің толық цифрлық тарихына және үлгерім аналитикасына нақты уақыт режимінде қол жеткізе алады.
Сонымен қатар мектептер BilimLand, iTest және iMektep сияқты білім беру өнімдері біріктірілген экожүйеге қосылған.
Енгізу ауқымы және қаржыландыру
2025-2026 оқу жылының үшінші тоқсанында Алматыдағы 225 мемлекеттік мектептің барлығы BilimClass жүйесіне көшті. Платформада 314 275 оқушы мен 22 021 мұғалімнің дерегі бар. Компания мәліметінше, көшу қалыпты режимде өткен, мектептер тарапынан дау тудырған жағдай тіркелмеген.
Bilim Group өкілдері платформаны пайдалану үшін бюджеттік қаржыландыру қажет емес екенін ерекше атап өтті.
-BilimClass барлық өңір үшін толықтай тегін. Қазіргі таңда платформада Алматы мен Қазақстанның 11 өңірінде 2,5млн оқушы және 350 мың мұғалім жұмыс істеп жатыр. Көшуге байланысты туындаған барлық шығынды- оқыту, кеңес беру, техникалық қолдау жағын өнімнің өзі мойнына алады,- деді компания өкілдері.
Ақпаратты пайдаланған жағдайда Kazakhstan Today ақпараттық агенттігіне гиперсілтеме жасау міндетті. Kazakhstan Today Ақпараттық агенттігінің материалдарына авторлық құқық.